Channels

Een manipulatieve collega herken je niet meteen. Vaak stelt hij of zij zich in eerste instantie plezierig en constructief op. Maar onverwacht zijn er ‘incidenten’. Er ontstaan ‘situaties’. De waarheid wordt verdraaid,  je krijgt te maken met machtsspelletjes en geraffineerde manipulaties.
Hoe herken je manipulatie tijdig en hoe kan je het doorbreken?

Incident
Na een drukke periode heb je besloten een week vakantie op te nemen. Je meldt dit aan je collega, met wie je nauw samenwerkt, en vraagt hem in een mail of er zaken zijn die voor je vakantie nog geregeld moeten worden. Daar reageert hij niet op. Tijdens je vakantie zie je – als je een keer je mail opent – dat je collega een vergadering heeft belegd zonder jou, om een besluit te nemen over een project waar jij, zoals je hem al eerder hebt laten weten, vraagtekens bij hebt.

In de literatuur over werkstress gaat het vaak over de complexiteit van werk of over de relatie met de leidinggevende, maar zelden over de impact van een manipulerende collega. Terwijl zij een flinke bron van stress op het werk kunnen zijn. Manipulatieve mensen gaan dikwijls ongestoord hun gang, omdat ze veel dingen voor elkaar lijken te krijgen. In veel organisaties maken ze juist promotie vanwege de resultaten die ze boeken. Dat dit ten koste gaat van de productiviteit van hun collega’s en een negatieve impact heeft op de werksfeer wordt vaak over het hoofd gezien, omdat ze vaak subtiel te werk gaan.

Wat is manipulatie?

Manipuleren is een vorm van invloed uitoefenen op anderen. Invloed uitoefenen is een normaal en natuurlijk gegeven. Iedereen doet dat in meer of mindere mate. Je geeft bijvoorbeeld een collega een compliment om later iets van hem of haar gedaan te krijgen. De grens tussen invloed uitoefenen en manipuleren is echter dun. Meestal spreken we van manipulatie als iemand invloed uitoefent ten koste van een ander, door gebruik te maken van diens zwakheden en door hem of haar onder druk te zetten. Manipulatie is een ongezonde strategie van mensen die niet hebben geleerd om op een rechtstreekse manier te vragen wat ze willen of nodig hebben.

Hoe gaat een manipulatieve collega te werk?

Een manipulatieve collega herken je niet meteen. Vaak stelt hij of zij zich in eerste instantie charmant en constructief op. Door aardig te doen kan hij of zij ontdekken wat je zwakke plekken zijn en hoe hij van jou dingen gedaan kan krijgen.

Lees ook:

Bedrijven betalen een forse prijs voor hufterig gedrag

Als je zo’n collega tegenspreekt merk je dat hij niet zo aardig is als hij lijkt. Hij doet je opmerking af met: ‘Tja, dat is ook een mening’. Of je krijg een lange mail waarin hij jouw kritiek met allerlei argumenten weerlegt. Of hij negeert je. Een manipulatieve collega heeft weinig interesse in jou, behalve wanneer hij iets van je nodig heeft. Een manipulatieve collega wil controle over jou, over de situatie. Hij is geïnteresseerd in zijn eigen doelen en heeft weinig oog voor jouw gevoelens. Toch gaat een manipulatieve collega meestal niet rechtstreeks de confrontatie met jou aan, maar handelt indirect, door jou te verzwakken.

Een manipulatieve collega zoekt allerlei middelen om zijn eigen belang veilig te stellen, van de waarheid verdraaien, tot pesten, intimideren, jou verdacht maken en liegen. (‘Hebben we eigenlijk wel een teamleider nodig? Wat mij betreft kunnen we die taken ook gewoon herverdelen.’) Het maakt hem niet uit of hij een ander kwetst of beledigt, zolang hij maar zijn zin krijgt.

Manipulatieve technieken

Misten.
Ten eerste kan hij of zij je laten twijfelen aan jezelf of aan je waarneming. Een manipulatieve collega is een ster in ‘misten’ of ‘gaslighting’: de ander in verwarring brengen, je waarneming vervormen en je doen geloven dat iets niet is gebeurd of gezegd. of ‘Dominant, ik? Welnee, ik probeer je alleen te helpen!’

Manipulatieve mensen zeggen iets en beweren een dag later dat zij dat nooit gezegd hebben. ‘Welnee, dat was helemaal geen afspraak!’ Ze leggen je woorden in de mond die je nooit hebt gezegd. ‘Ja, ik weet dat jij moeite hebt met autoriteit.’ Ze zijn meesters in vage bewoordingen en argumentaties, ondoorzichtige redeneringen en onbelangrijke details. Ondanks hun twijfelachtige argumenten en wankele logica proberen ze zichzelf als expert voor te doen ‘Ik werk al vijftien jaar hier, ik heb deze afdeling helpen opbouwen.’

Bekritiseren.
Een tweede manier die een manipulatieve collega hanteert is kritiek hebben. Als je een inhoudelijk ingewikkeld rapport afgerond hebt zegt je collega: ‘Wel jammer van die taalfoutjes. Dat staat zo slordig’. Een manipulatieve collega probeert om jouw imperfecties aan het licht te brengen en je schuldig te doen voelen of onzeker te maken.

Projecteren.
Een derde manier waarop een manipulatieve collega te werk gaat is door dingen buiten zichzelf te leggen. Als er iets mis gaat wijst hij of zij met de vinger naar jou: ‘Jij wilt altijd je gelijk halen’. Terwijl hij zelf een afspraak vergeet, verwijt hij jou dat je zo rigide bent en niet ‘gewoon even kunt schakelen’ wanneer hij te laat aanschuift bij een vergadering. Als je dit gedrag aankaart bij je leidinggevende doet je manipulatieve collega of hij van de prins geen kwaad weet: ‘Ik heb geen problemen met haar. Zij is degene die voor problemen zorgt’.

Signalen dat je met een manipulatieve collega te maken hebt

  • Jou met taken opzadelen en daar vervolgens kritiek op hebben
  • Afspraken ter discussie stellen
  • Niet ingaan op jouw argumenten
  • Als je het gevoel hebt dat je onder druk gezet wordt
  • Als je gaat twijfelen aan jezelf of je schuldig gaat voelen

Wie is gevoelig voor manipulatie?

Om de ander te verzwakken zoekt een manipulator precies die collega’s uit die vriendelijk, behulpzaam en collegiaal zijn. Hij of zij speelt in op het plichtsbesef en het verantwoordelijkheidsgevoel van collega’s. (‘Dit stuk moet echt deze week nog af, hoor.’) Juist mensen die makkelijk meebewegen en zich constructief opstellen zijn een aantrekkelijke prooi voor iemand die invloed wil ten koste van anderen. Zij zullen eerder begrip tonen dan tegenspreken, en manieren zoeken om constructief samen te werken, in plaats van grenzen te trekken.

Een manipulator kan zijn spel spelen omdat er anderen zijn die zich laten beïnvloeden en pas geleidelijk ontdekken hoeveel macht ze hun manipulatieve collega geven.

Als een collega probeert je in verwarring te brengen, telkens kritiek uit en de verantwoordelijkheid voor problemen stelselmatig bij jou legt, ga je daar natuurlijk tegenin. Maar als je de confrontatie aangaat met een manipulatieve collega merk je dat de ander niet vatbaar is voor argumenten en niet open staat voor een redelijk gesprek. (‘Maar als jij ergens mee zit kun je altijd komen praten hoor.’) Hij of zij zal de problemen bagatelliseren: ‘Ach iedereen heeft weleens wat hobbels op het werk, daar doen we toch niet moeilijk over, hè?’. Of: ‘Ik snap niet wat het issue nou helemaal is.’
Als je leidinggevende het manipulatieve gedrag van je collega niet herkent, ga je misschien twijfelen aan jezelf. (‘Zie ik het wel goed? Heb ik zelf iets laten liggen?’) Je gaat je schuldig voelen. Dat je niet genoeg voor jezelf opkomt, dat je te stellig bent, dat je te moeilijk doet. Kortom, je trekt je de kritiek van je collega persoonlijk aan. Als dit langer duurt ondermijnt het manipulatieve gedrag je zelfvertrouwen en je moreel. Op dat moment heeft je collega echt macht over je gekregen. 

Manipulatie draait om macht

De manipulatieve persoonlijkheid probeert het machtsevenwicht te verstoren in een relatie of interactie, het gaat je manipulatieve collega in essentie om macht.

Een manipulator probeert op een indirecte manier, en zonder argumenten, de machtsbalans in zijn eigen voordeel te veranderen.

Dat geldt in nog sterkere mate voor een manipulatieve leidinggevende. (‘Je beseft wel dat ik je een negatieve beoordeling kan geven, hè?’) Een manipulatieve leidinggevende stelt soms dusdanig tegenstrijdige eisen dat je het nooit goed kunt doen. Hij verwijt je bijvoorbeeld: ’ Je bent geen teamspeler’ terwijl hij tegelijkertijd zegt: ‘Je moet je als adviseur meer profileren.’  Ook maakt een manipulatieve leidinggevende gebruik van emotionele chantage: ‘Als je die opdracht aanneemt, beloof ik je een mooie promotie.’ Of hij dreigt: ‘Als je je niet kunt vinden in mijn beleid dan moet je maar vertrekken’. Of hij stelt zich op als slachtoffer: ‘Al jouw aantijgingen, die kwetsen me enorm’.

Als je te maken hebt met een leidinggevende die zijn positie misbruikt om jou te manipuleren is het verstandig om niet in te gaan op het emotionele appel. Benoem daarentegen je eigen rol en laat zien dat jouw perspectief net zo belangrijk is en waarom.

Hoe kun je manipulatie afhouden?

Als je hun spel doorziet en tegen hen ingaat, kun je een flinke tegenaanval verwachten.

Ze barsten in woede uit, bijten van zich af en gaan rare en zeer onaangename en zelfs beledigende dingen zeggen. Daarmee blijft de manipulatieve verhouding in stand. Beter kun je dus zelf ook naar indirecte methoden grijpen waardoor een manipulator minder grip op je krijgt. 

Vertrouw je intuïtie. Als je een ongemakkelijk gevoel hebt bij iemand, als je je afvraagt of hij te vertrouwen is of dat het aan jou ligt; als je een naar gevoel krijgt van de interacties met een collega, dan heb je daar misschien alle reden toe. Stop met zelfonderzoek en pogingen om jezelf te verantwoorden. Neem het niet persoonlijk, trek het je niet langer aan. Ga niet door met zoeken naar een gesprekopening met een collega die daar niet in geïnteresseerd is.

Schakel over op een ander repertoire. Erken dat er sprake is van een ongelijk speelveld en dat je te maken hebt met een manipulator. Dat houdt in dat je niet op de gebruikelijke manier kunt communiceren, maar je teweer moet stellen tegen de machtsgrepen van je collega.

Kap af. Manipulatieve collega’s zijn graag aan het woord en proberen je in te palmen met eindeloze praatjes. Breek het gesprek zo snel mogelijk af. (‘Kom, ik ga weer eens aan het werk.’) Het maakt niet uit hoe je reageert, dit is geen gesprek, dit is een poging van iemand met minder fraaie bedoelingen om jou te intimideren. Negeer de eindeloze stroom nutteloze mails die alleen maar bedoeld zijn om jou van je werk af te houden.

Negeer. Ga niet in op hun vage of onjuiste voorstelling van zaken. Manipulators zijn als parasieten: ze voeden zich met jouw reacties. Voed ze niet, leg hun opmerkingen naast je neer. Ga niet op hun voorstellen in, en reageer niet op hun argumenten. Ga gewoon je eigen gang. Als ze geen tegenstander hebben kunnen ze niet vechten.

Vraag naar feiten en bronnen. Manipulators nemen het niet zo ernstig met de waarheid en je manipulatieve collega draait een discussie graag in zijn voordeel. Vraag hem of haar om zich nader te verklaren. ‘Ik begrijp niet wat je wilt zeggen. Kun je het nog eens uitleggen?’ Of: ‘Waar baseer je dat eigenlijk op?’

Onderzoek wat jij zelf wilt, vindt en gelooft. Weet daarom waar jij voor staat en laat je niet zomaar van de wijs brengen. Zoek je innerlijk kompas en reageer van daaruit. ‘Het gaat mij om integriteit, ik hecht eraan dat ieder zijn afspraken nakomt.’

Houd voet bij stuk. Ga niet twijfelen aan jezelf als de manipulator fors tegen je ingaat en probeert je emotioneel te chanteren, maar blijf herhalen wat je hebt gezegd, als een kapotte grammofoonplaat. (‘Misschien heb ik me niet helder genoeg uitgedrukt. Ik ga dat niet doen.’)

Geef je grenzen aan. ‘Nee’ is een zeer krachtig woord. Nee tegen een voorstel of een vaag idee, maar ook tegen een voorstelling van zaken die niet strookt met de jouwe. ‘Fijn dat je zo oplettend bent, en nee, ik ga dat stuk niet aanpassen.’ Of ‘Ik snap jouw mening, maar dat verandert mijn standpunt niet.’

Maak het publiek. Als je de confrontatie aangaat met je manipulatieve collega zorg dan dat anderen daar getuige van zijn. (‘Ik zal dit in de teamvergadering agenderen.’) Maak het breder, ontmasker de collega en mobiliseer krachten om de manipulator in te dammen.

Een manipulatieve collega kan je werkplezier flink bederven. Als je niet zwicht voor zijn of haar manipulatieve pogingen zal je collega een ander slachtoffer zoeken. Maar als al je pogingen om het manipulatieve gedrag te negeren en te begrenzen er niet toe leiden dat je collega zich laat ontmoedigen is misschien het ultieme advies: Walk away. Vraag overplaatsing naar een ander team, stap uit een projectgroep, zoek desnoods een andere baan. Zulke destructieve energie wil je niet in jouw leven.

Lenette Schuijt

Verder lezen:
David Buss & Mary Gomez. Tactics of Manipulation. Journal of Personality and Social Psychology, 1987
Robert Cialdini Influence. The power of persuasion. Harper-Collins, 2009
Ronald Siecker. Manipulatie. Van marionet tot regisseur. Eenvoudig communiceren BV, 2012

 

Reageer

Na het plaatsen kunt u uw reactie nog 30 minuten aanpassen.

Reacties

Beide voeten stevig op de grond, rug tegen de leuning en vriendelijk blijven kijken. En nooit in discussie gaan! Maar wel een jurist inschakelen als achterwacht, die je helpt met formuleren van geschreven taal, zodat je er niet op gepakt kunt worden. Je wapenen dat niet jij “fout” zit. En zoveel
mogelijk het contact met de manipulator mijden. Helaas zo snel mogelijk ander werk zoeken, wanneer het je baas is, die volgens mij bang is voor jouw kennis, die bij je baas ontbreekt. Terwijl je zo graag samen had willen werken, je kennis had willen delen, waar de hele organisatie sterker van had kunnen worden. Jammer dat de manipulator altijd aan het langste eind trekt.

Fijn artikel, met veel concrete voorbeelden en mooie adviezen, dank je Lenette. Ik heb je ooit ergens ontmoet, maar ik weet niet meer waar. Leuk weer wat van je te lezen. Hartelijke groet, Gerda

Omdat ik in zo’n situatie zit, waarbij ik eigenlijk alleen opdrachtgever ben, maar me verbonden heb, op eigen initiatief, om enigszins deel van het team ( bouwjongens, i.v.m. opknappen huis) uit te maken, vanwege een goede samenwerking, ben ik dit stuk gaan lezen. Samenwerking is er niet.
De leider is in Engeland- een Australische jongen die zijn paspoort via G B moet verlengen.
De jongens van zijn team hier doen nauwelijks iets en houden zich sowieso niet aan afspraken.
Ik heb lang begrip gehad, houd nog overleg- whatsapp- mar hij, de leider, ziet de ernst niet van de situatie.
Heb al eerder mijn rechtsbijstandverzekering erbij gehaald, krijg nu pas bericht dat ze vanwege corona vanuit huis werken.
Wil nu, na opnieuw coulantie, toch de rechtsbijstand inschakelen.
Heb af en toe ook het idee dat covid gebruikt( d.i. misbruikt) wordt, als excuus voor van alles , waar niet eens een telefoontje/ bericht met toelichting wordt gegeven.
Ik lees weinig over juridische consequenties, c.q. ingrijpen, bij manipulatief en zelfs bedrieglijk gedrag.
Graag reactie.
Vriendelijje groet,
Anneke J. G. W. Riem Vis

Zojuist las ik een andere reactie, waarin dit probleem ook werd aangetipt, met een advies om een jurist op de achtergrond erbij te houden, om evt. in te schakelen.
Bevestiging van mijn bevindingen.
Dit omdat ik tot nu toe toch steeds koos voor opnieuw vertrouwen, en geduld houden.
Wat nu op is.
Vriendelijke groet, nogmaals,
J. G. W. Riem Vis

Goed verhaal. Praktisch en kan mensen helpen om manipulatie te zien en te pareren.

Een beperking van het verhaal, doet niets aan de waarde af, een aanvulling is, dat een extreem type wordt geschetst, dat wel bestaat overigens. Mensen kunnen en moeten soms een meer of minder manipulatieve strategie ontwikkelen, omdat er zich in een bepaalde omgeving een manipulatieve stijl heeft ontwikkeld, waaraan je mee moet doen, omdat je anders niets voor elkaar krijgt. Dat kan aan de mensen liggen, maar ook aan de manier waarop een hele organisatie functioneert.

Goed artikel, dit is precies hoe ze te werk gaan, heel herkenbaar! Uit de buurt blijven van deze types. Alleen lastig als het een directe collega is, waar je veel mee samenwerkt. Heel link hoe ze woorden en situaties verdraaien, treiteren, jou buiten willen sluiten, bedreigen, dingen insinueren, waardoor je aan jezelf gaat twijfelen. En dat is precies wat ze willen. En waarom? In mijn geval had het denk ik met afgunst/jaloezie te maken. Ik sta normaal gesproken stevig in mijn schoenen en ben weerbaar, maar hier ben ik letterlijk en figuurlijk ziek van geworden. Er is dan eigenlijk maar 1 oplossing, helaas….weggaan, zodat je NOOIT meer met ze te maken hebt. Het gaat nu gelukkig weer goed met mij, maar ik hoop zo een situatie nooit meer mee te maken. Ik ben ervan overtuigd dat sommige manipulators uiteindelijk door de mand vallen.

Het onderwerp manipulatie roept veel op. Vooral herkenning van mensen die te maken hebben gehad met manipulatef gedrag in hun organisatie. Dat stemt tot nadenken. Misschien is de manipulatie niet altijd extreem, maar juist de subtiliteit van het gedrag maakt dat medewerkers aan zichzelf gaan twijfelen en de frustraties oplopen voordat zij het manipulatieve gedrag een halt hebben kunnen toeroepen. Stel dus uw stappen niet langer uit, meneer Riem Vis (corona tijd of niet)! Maak een eind aan die ‘samenwerking’.

Anders kun je er inderdaad letterlijk en figuurlijk ziek van worden. Mijn oproep aan leidinggevenden en HR-mensen die dit lezen: wees alert op manipulatief gedrag en geef actieve steun aan degenen die er last van hebben, om langdurig ziekteverzuim te voorkomen.

Helaas is het soms nodig om juridische hulp in te schakelen. Of van baan te veranderen. Het lijkt dan misschien dat de manipulator aan het langste eind trekt. Misschien moet hun gedrag eerst nog erger worden voordat het ontmaskerd wordt. Want daarvan blijf ik overtuigd: in je eentje kun je het gedrag misschien niet stoppen (en zul je misschien tot op zekere hoogte zelf strategisch gedrag moeten vertonen), maar als je met meer bent of een positie met meer invloed hebt, kun je wel degelijk iemand met manipulatief gedrag uit een functie zetten, ontslaan of op een zijspoor zetten.

Hoe geef je constructief leiding aan iemand die dit gedrag vertoont? Wat als iemand door ervaringen met macht in het verleden of de cultuur van de organisatie, niet anders gewend is om te beinvloeden dan indirect?

Ah, het is mevrouw Riem Vis, excuus! (het logo bij de naam geeft een mannetje aan)

[…]  Manipulatief gedrag van collega’s hanteren Weg uit het web van manipulaties. Hoe dit herkennen en doorbreken. […]

Toon alle 10 reacties
x