Channels

In organisaties draait samenwerking en daar waar dat misgaat om de vraag ‘wie heeft gelijk, wat is er ‘waar’ binnen het steekspel van elkaar bevechtende verhalen. De waarheid is kennelijk ambigue. Die ambiguïteit brengt met zich mee dat er af en toe een scheidsrechter (lees: expert, bemiddelaar, mediator) nodig is om dit te slechten en de waarheid een por te geven in de richting van common sense en werkbaarheid. Case closed.

In deze tijd dringt zich een ander aspect van de waarheid op namelijk dat evidente zaken, -de aarde is rond, Bill Gates is een filantroop en de overheid beschermt de vrijheid van burgers- als onwaarheden worden beschouwd. Dit lijkt een omkering van wat wij voor ‘waar’ hielden. De waarheid is onderhevig aan inflatoire krachten. Wat maakt de waarheid zo dubbelzinnig, inflatoir en onwaarheden zo wijdverbreid? Wat maakt waarheid nu waar?

Interpretaties boven feiten

In het boek ‘Macht en onmacht’ (2015) beschrijft filosofe Tinneke Beeckman dat het streven naar waarheid, als verlichtingsideaal, in onbruik is geraakt. Voor het neoliberalisme is niets meer heilig, als er maar geld mee te verdienen valt. Wie de scherpste tong heeft, al komt hij met een ongeloofwaardig verhaal, heeft de macht. In ons postmodern denken overheerst ambiguïteit en verwarring. Iedereen heeft zijn eigen waarheid. En mag die ook hebben.

Beeckman stelde dat ons huidige denken alleen maar uit interpretaties bestaat en niet uit de feiten. De waarheid is in levensgevaar! We missen het gesprek om in gezamenlijkheid te komen tot het delen van informatie en perspectieven op de feiten. Zij voorspelde in 2015 al dat een toename van complottheorieën. Ze kreeg helaas gelijk.

Angst boven realisme

Alternatieve waarheden doen het goed bij mensen die hun angst hoger aanslaan dan te leven in realisme. Het is deze existentiële angst die hen samendrijft. Waar zijn ze dan zo angstig voor? De waarheid dat je minder stemmen krijgt bijvoorbeeld dan je wilde (Trump), dat corona tot ingrijpende maatregelen (viruswaanzin) leidt. Eigenlijk alles waar men bang voor is wordt buiten de eigen invloed (als complot) gelegd.

Deze angst zien ze niet onder ogen. In plaats van erkenning worden er verklaringen tot gestolde werkelijkheden gemaakt die de angst moeten ‘bezweren’. Hier begint de realiteit uit de pas te lopen met hun werkelijkheid: wat als vertrouwd en logisch werd ervaren, wordt ‘ontmaskerd’. Het platform van groepen die deze alternatieve feiten aanhangen wordt steeds luider en dubbelzinniger.

Sociale media als reusachtige multiplier

ArrayWat de groeperingen rondom complotten en desinformatie helpt, zijn de middelen om dit te verspreiden. Wie dat het effectiefst kan die kaapt ‘de waarheid’.  Yaël Eisenstat (Amerikaans veiligheidsspecialist) merkt op de kwalijke rol op van sociale media in recente ontwikkelingen (Harvard Business Review). De Capitool bestorming was weliswaar geïnitieerd en aangewakkerd door Trump maar uiteindelijk ontelbare keren gemultipliceerd onder de haatgroepen en complotdenkers. Eerder dit jaar liet Lubach ons zien met ‘de fabeltjesfuik’ hoe algoritmen doelgericht de aanhangers volpompen met bevestigende boodschappen.

Facebook, Twitter en Youtube profiteren van- en gedijen bij het verbreiden van (opzettelijke) leugens en desinformatie. ‘Ze domineren het openbare plein en dragen geen enkele verantwoordelijkheid’ (voor de gevolgen). Zij pleit dan ook voor om dergelijke bedrijven verantwoordelijk te houden hiervoor. Ze geeft het voorbeeld van de vrouw die werd gedood tijdens de bestorming van het Capitool. Deze Air Force-veteraan deed de laatste maanden niets anders dan het retweeten van uitspraken van complottheoretici.

Het is opmerkelijk dat deze bedrijven, toch de hoeders van het vrije woord, de pertinente leugens en onwaarheden zodanig faciliteren dat mensen worden opgehitst om het vrije woord uiteindelijk het eeuwige zwijgen op te leggen.

Primaat op waarheid

Moeten we nu stellen dat geld verdienen en machtshonger ten koste gaat van wat ‘waar’ is? Ja. De grootste bek, degene met het meeste geld, de invloedrijkste influencer, de succesvolste organisatie lijkt aan het langste eind te trekken als het om wat voor waar wordt gehouden. Ook in bedrijven. Zo heeft Shell lang het milieu in de Nigerdelta kunnen ruïneren. Kon Cees van der Hoeven (kennen we hem nog, ex topman Ahold), 5 x op rij ‘zakenman van het jaar’ worden en sneuvelde door o.a. leugenachtige side letters, nepinformatie van het eerste uur. En werd woningcorporatie Rochdale te lang bestuurd door een malverserende Maserati-CEO.

Het Griekse woord voor waarheid is aletheia (onverborgenheid). Het focust op de zakelijke aspecten van waarheid: er wordt niets verdoezeld, het is ‘handelen in overeenstemming met de objectief controleerbare feiten’. Elkaar dé waarheid zeggen, heeft vaak een negatieve klank. Je kan daar weer weinig goeds van verwachten. De waarheid kon voor Plato bijvoorbeeld niets te maken hebben met de feitelijke wereld omdat deze steeds veranderlijk en vergankelijk was. De waarheid was in zijn optiek iets stabiels met eeuwigheidswaarde.

Wat is dan nu ‘waar’ in waarheid? Waarheid is misschien geen vaststaand feit maar een uitdrukking van een relatie. De ultieme vraag over waarheid is: wat brengt mijn (de) waarheid voort?

Zet het aan tot vrede, verdraagzaamheid en verbinding. Of het tegenovergestelde? Waarheid is wat tot respect aanzet en wat tot verbinding leidt. Dus wat ik doe in mijn werk vergroot dat het onderlinge begrip? Geeft wat ik lever een positieve bijdrage aan mijn omgeving? En als ik minder positieve zaken breng, doe ik dat respectvol, in een transparant proces? Als dat zo is, wint waarheid aan waarde. Zowel in de wereld, in organisaties als tussen jou en mij.

Nathalie Vrancken. Zij is bedrijfskundige en werkzaam voor De Externe Voorzitter als samenwerkingsexpert en onafhankelijke gespreksleider.

U heeft een gratis lidmaatschap

Upgrade naar een PRO-abonnement voor € 4 per maand of € 30 per jaar en ontvang:

  • onbeperkt toegang tot alle artikelen.
  • geen commerciële emails en geen reclame op de site.
  • de keuze of u wel of geen nieuwsbrief wilt ontvangen
  • het E-book: Negotiating as emotion management t.w.v. €8.00
UPGRADE NAAR PRO-ABONNEMENT >>
 

Reageer

Na het plaatsen kunt u uw reactie nog 30 minuten aanpassen.

Reacties

“De Waarheid” wordt in dit betoog wel erg gerelativeerd, terwijl dat helemaal niet nodig is.
Er bestaan wel degelijk onbetwistbare feiten. Maar er bestaan ook persoonlijke opvattingen en meningen. Dat moet goed onderscheiden worden. Het is onzin te spreken van alternatieve feiten of “eigen waarheden”.
Of de verkiezingen van Trump “gestolen” zijn, is niet moeilijk vast te stellen. Niemand heeft ergens een overtuigend bewijs daarvan gevonden en zelfs geen plausibele omstandigheden. Als je stelt dat de uitslag sterk is beïnvloed door geld van Democraten, dan is dat wel waar. Maar niet minder waar dan dat er ook veel geld door Republikeinen in de campagnes is gestopt. Maar dat is hoe het in de VS gaat.
Problematischer is het dat onze overheid in de Corona pandemie met de feiten en keuzes er een rommeltje van maakt. Viruswaanzin en sommige wappies hebben namelijk meer gelijk dan in dit artikel gesuggereerd wordt.
Immers: in het hele volksgezondheidsbeleid wordt er voor preventie niet meer dan €20.000 per qaly (gewonnen levensjaar in 100% gezondheid) uitgegeven. Met het huidige Corona-beleid wordt aan preventie aantoonbaar meer dan €1 miljoen per qaly uitgegeven. Dat is 50 keer zo veel. Er zijn zelfs redelijke aanwijzingen dat het saldo van qaly’s van het huidige beleid negatief is…. Dit zijn allemaal feiten.
Het is zeer kwalijk dat onze overheid op geen enkele wijze deze feiten heeft geopenbaard en behoorlijk heeft uitgelegd, c.q. een maatschappelijk debat heeft geëntameerd, om te besluiten dat “we” het aanvaardbaar vinden dat we onze eigen normen t.a.v. de uitgaven voor volksgezondheid met een factor 50 overschrijden.
Wie dus stelt dat het beleid erger is dan de kwaal, of dat de maatregelen disproportioneel zijn heeft dus “De Waarheid” aan zijn kant. Of daarmee de gemaakte keuzes fout zijn (ik vind van wel), is daarmee nog niet gezegd. Want als de hele samenleving echt bewust voor deze afwijking van het normale beleid kiest en de consequenties voor de volle 100% aanvaardt, dan zij dat zo.
Maar nu worden criticasters weggezet als wappies of mensen die het met “De Waarheid” niet zo nauw nemen. Niets is minder waar….
Het Corona beleid zou na een begrijpelijke korte paniekreactie, net als discussies over abortus en euthanasie, tot stand moeten komen op basis van een grondige analyse en brede discussies over de morele, medische en maatschappelijke afwegingen.

Gelijk hebben en waarheid is zijn twee verschillende zaken. De waarheid is lang niet altijd te vinden aan de kant van wie er gelijk heeft. Gelijk kun je krijgen, waarheid niet. Waarom iemand gelijk krijgt is afhankelijk van veel factoren. Weinig daarvan hebben te maken met waarheid. Waarheid is persoonlijk. Je krijgt het niet, je moet er iets voor doen. Je moet ergens “waarde” aan hechten. Het is een kwestie van betekenisverlening en zingeving. Ik zie waarheid als een dynamische vorm van zelfherkenning, als een “waarde” die zich opbouwd via de “waarneming”. In dit perspectief definiëert de filosoof Arnold Cornelis waarheid ook wel als een communicatieve relatie: “die enerzijds oprechtheid en authenticiteit vooronderstelt bij de zender van een boodschap en anderzijds de zelfherkenning bij de ontvanger. Deze nieuwe definitie van waarheid betekent dat waarheid veelvuldig en dus meervoudig is, vanwege de zelfsturing van individuen, organisaties, bedrijven en landen. Dat de communicatieve waarheid veelvoudig is betekent niet dat waarheid willekeurig zou zijn. Want iedere vorm van communicatie is ook een toetsing…” (p.766, Logica van het Gevoel, Boom uitgevers Amsterdam, 1993).

x
x