Channels

Complexiteitstheorie: een nieuw paradigma voor organisatiebesturing

De wereld van werk kenmerkt zich vandaag de dag door een duizelingwekkende complexiteit. Er is sprake van een ongekende technologische revolutie. Talloze oude grenzen en beperkingen vallen weg. De ene verandering brengt de andere met zich mee. Alles lijkt met alles samen te hangen. Voorspellen wat er gaat gebeuren is extreem moeilijk of onmogelijk. Managers die hiermee geconfronteerd worden, komen er achter dat de meeste van hun basisassumpties en zekerheden niet meer van toepassing zijn. Een nieuwe wetenschappelijke stroming, die van de complexiteitstheorie, biedt een steeds concreter raamwerk voor het inrichten en geven van leiding aan organisaties. Is de complexiteitstheorie de zoveelste management-hype? Nee, er is een verschil. De meeste management theorieën zijn helemaal geen theorieën maar veel meer technieken om op een bepaalde manier te managen. De complexiteitswetenschap hanteert daadwerkelijk een zich ontwikkelend theoretisch raamwerk dat fundamentele processen beschrijft en verklaart van complexe systemen, zoals organisaties. Het aantal boeken over dit onderwerp neemt hand over hand toe. Reden om enkele van de meest interessante hier te bespreken.

Lees ook:

Rijnlands organiseren in de zorg. Kan het de coronacrisis aan?

Harnessing Complexity

Het benutten van complexiteit

Robert Axelrod en Michael Cohen, beiden hoogleraar aan de universiteit van Michigan, schreven het boek Harnessing Complexity (benutten van complexiteit). Axelrod die in 1985 faam maakte met het klassieke boek The Evolution of Cooperation presenteert met Cohen in Harnessing Complexity boek een raamwerk waarmee managers de samenwerking en de besluitvorming in hun organisaties kunnen verbeteren. De auteurs beschrijven hoe onze huidige organisaties vele kenmerken hebben van zogenaamde Complexe Adaptieve Systemen . In deze complexe adaptieve systemen is vaak sprake van vele (soorten) deelnemers die op allerlei wijzen met elkaar interacteren. Binnen complexe adaptieve systemen is het vaak zowel onmogelijk om ontwikkelingen te begrijpen als om ontwikkelingen te voorspellen. De weg naar effectiviteit bestaat er volgens de auteurs uit om de volgende drie processen in hun organisaties te cultiveren:

  1. Variatie :
    een voorwaarde voor een organisatie om zich te kunnen blijven aanpassen is dat er ruimte bestaat voor variatie in gedrag en voor diversiteit in de populatie. Er kan uiteraard geen sprake zijn van een ongebreidelde variatie. Er dient sprake te zijn van de juiste mate van gedecentraliseerde variatie en gecentraliseerde uniforme standaarden. Een gebrek aan variatie leidt tot verstarring. Een gebrek aan standaarden leidt tot inefficiëntie en het verlies van samenhang.
  1. Interactie :
    het bevorderen van de interacties tussen de onderdelen van een complex adaptief systeem (of dat nou medewerkers of afdelingen zijn) is een voorwaarde voor vitaliteit en vertrouwen in de organisatie.
  1. Selectie :
    op basis van heldere succescriteria selecteert het complexe adaptieve systeem zowel effectieve spelers als effectieve strategieën.

De auteurs illustreren de toepassing van de complexiteitstheorie aan de hand van diverse vrij uitgebreide casusbeschrijvingen. Bijvoorbeeld over de waarde van het bevorderen van variatie bij de ontwikkeling van het computerbesturingssysteem Linux en de waarde van de complexiteitstheorie bij de bestrijding van AIDS en bij de simuleren van militaire strategieën.

De verdienste van Harnessing Complexity is de briljant eenvoudige manier waarop de auteurs de complexiteitstheorie inzichtelijk maken. Het nadeel van dit boek is echter dat de voorbeelden wat verder afstaan van de praktijk van alle dag van de manager.

The Complexity Advantage

Control is not an option

Het in 1999 verschenen The Complexity Advantage van de consultants Kelly en Allison is minder academisch, compact en wellicht minder briljant dan het hierboven genoemde boek. Het is echter veel praktischer. Het is gedetailleerder in zijn prescripties en staat boordevol plaatjes, schemas en dos en donts lijstjes ( fourteen steps for succes ). Kelly en Allison baseren veel van hun ideeën en voorbeelden op de praktische ervaringen die zij bij Citibank hebben opgedaan in een grootschalig verbeterprogramma dat gebaseerd was op complexiteitstheorie. Centraal in het boek is de gedachte dat in een complexe wereld control is not an option.

In plaats daarvan moet veel meer ruim baan gemaakt worden voor de kracht van zelforganisatie. Verder komt u in het boek een grote variëteit aan indrukwekkend jargon tegen (non-lineaire dynamica, open en gesloten systemen, feedback cirkels, fractale structuren en co-evolutie). Interessant zijn de disfunctionele en functionele feedback-lussen die in het boek worden beschreven. Bijvoorbeeld:

1a. De control feedback-lus: het effect van snelle verandering en concurrentiedruk:
Leaders feel competitive pressure and out of control organizationally ® they institue stronger controls and new management programs  ® agents push back against loos of autonomy, or, worse yet possibly their job ® breakdowns, surprises and uneven performance emerge  ® Leaders feel competitive pressure and out of control organizationally, etc.  ®

1b. De slachtoffer feedback-lus: het effect van snelle verandering en command / control:
Agents feel helpless (no free choice)  ® resign self to let others choose ® “comply” with the choices of others  ® suffer the consequences and blame others for emergent ils  ® Agents feel helpless (no free choice), etc. ®

2a. De leiderschap feedback-lus: leiderschap voor snelle verandering en concurrentiedruk:
Leaders feel competitive pressure but recognize “control” is not an option ® provide an overall vision that recognizes permeable and flexible boundaries  ® support agent autonomy and collaborative momentum  ® synergy, responsible interaction, and new possibilities emerge  ® Leaders feel competitive pressure but recognize “control” is not an option, etc.  ®

2b. De autonome agent feedback-lus: effectief voor snelle verandering en concurrentiedruk:
Agents understand urgent need for and have confidence in their contribution  ® participate in surfacing options and making choices  ® take responsibility for own decisions and consequences ® share impact of mutual choice and inevitable co-evolution  ® agents understand urgent need for and have confidence in their contribution, etc.  ®

The complexity advantage is wat mij betreft een interessant boek met veel herkenbare voorbeelden en figuren.

The Soul at Work

De kracht en de waarde van relaties

Het wat mij betreft meest inspirerende boek tot nu toe over de mogelijkheden van de complexiteitswetenschap is The soul at work van Roger Lewin en Birute Regine, een bioloog en een psycholoog. Zij leggen uit hoe toepassing van de complexiteitstheorie kan leiden tot flexibele organisaties die het oude command-and-control-paradigma hebben losgelaten en functioneren op basis van gedeeld leiderschap, hechte relaties en wederzijds respect. In een non-lineaire, dynamische wereld draait alles om interacties tussen agenten ofwel relaties tussen individuen, teams, organisaties en omgevingen. The soul at work staat voor het hervinden van verbondenheid tussen mensen en het aanboren van creatief aanpassingsvermogen. Heel kort samengevat: de complexiteitstheorie vormt een wetenschappelijke fundering voor een mensgerichte stijl van managen.

Aantrekkelijk aan het boek is dat er zeer veel voorbeelden en citaten worden gegeven, waardoor het boek erg makkelijk leest en de lezer eenvoudig herkenning vindt:

“When Tony came on, I think he reassured everybody. He said he wasnt going to make any more massive changes. Wed been through so many changes that people were exhausted with it. Instead he said, well work with what we have. Rather than a concerted effort to change this structure and that hierarchy, it was more of an evolution”.

“This job has been the hardest job Ive ever done in my life. Coming from a command and control existence, it was quite an adventure for me. [..] If you dont think that I didnt wake up in the middle of the night and say this feels very uncontrolled, youre greatly mistaken”.

“People have to trust you, and networking becomes the way you build trust. Once you have it, you can initiate change. There are no top-down edicts here. Its all informal, based on building you network”.

In tegenstelling tot de eerder genoemde boeken is in dit boek de complexiteitstheorie nergens storend aanwezig. Overmatig gebruik van jargon wordt vermeden en het boek staat vol met anekdotes en voorbeelden. De boodschap van dit boek is van een vergelijkbare positiviteit en geïnspireerdheid als Tom Petzingers The New Pioneers . Een aanrader dus.

Conclusie

De complexiteitswetenschap is lange tijd met terughoudendheid en scepsis bekeken. Het is hoog tijd om deze houding te veranderen. De complexiteitstheorie is er klaar voor om te worden toegepast.

De auteur:

Coert Visser is zelfstandig adviseur gevestigd te Driebergen, lid van de hoofdredactie van [email protected]@gement en medeoprichter van het Netwerk voor Oplossingsgericht Adviseren en Managen (NOAM). Meer artikelen van Coert Visser vindt u hier.

Kennisbank onderwerpen:

Dit artikel is toegankelijk voor Pro-abonnees

Voor € 4 per maand of € 30 per jaar ontvangt u:

  • onbeperkt toegang tot alle artikelen.
  • geen commerciële emails en geen reclame op de site.
  • de keuze of u wel of geen nieuwsbrief wilt ontvangen
  • het E-book: Negotiating as emotion management t.w.v. €8.00
Upgrade naar Pro-abonnement

Kennisbank onderwerpen:

 

Reageer

Na het plaatsen kunt u uw reactie nog 30 minuten aanpassen.

Reacties

interessante trend, en vooral de link die gelegd wordt naar paradigma shift in leiderschap, van beheersing naar aanbrengen van samenhang, bezieling (klopt dat?) , vertrouwen en betekenis geven( klopt dat?) ; op zich ook duidelijke trends, zeker waar de wereld zo onvoorspelbaar lijkt en organisaties steeds aan ( moeten) passen

Beste Iris,
Mooi is inderdaad dat de complexiteitstheorie een dieper inzicht biedt in de redenen wáárom zaken als het vergroten van de diversiteit, het vergroten van de mate van zelfsturing, het verbeteren van de kwaliteit van de relaties (en daarmee het vertrouwen) de effectiviteit van organisaties vergroot. Dat werken met bezieling en het geven van betekenis daar inderdaad mee te maken hebben kun je goed terugvinden in het derde boek, “The Soul at Work”.
Vriendelijke groet,
Coert Visser

Geachte heer Visser,

In 1996 ben ik afgestudeerd op het evalueren van spelsimulaties in verandertrajecten.
Hierbij heb ik de complexiteits (chaos) theorie gebruikt om een nieuw evaluatiemodel te introduceren.

Ik ben erg blij dat er nu eindelijk serieuse en positieve aandacht aan de theorie wordt gegeven; ik hoop
er wat nuttigs mee te doen (bij mijn huidige werkgever/ -it and business consultancy)

Graag zou ik op de hoogte willen raken van meerdere bronnen ohgv de complexiteitstheorie.
Misschien is er ook een netwerk van??

Met vriendelijke groet,

Sjoerd van Loon.

Ten aanzien van de titel “Harnessing complexity” dat door de recensent werd vertaald als benutten van complexiteit zou deze mogelijk door de auteurs anders bedoeld zijn. Harnessing heeft vooral de betekenis van iets in zijn greep krijgen, of meer letterlijk: het (trek)dier voor de wagen spannen. Het is daarmee waarschijnlijk paradoxaal of ironisch bedoeld. Het meest wezenlijke kenmerk van complexiteit en chaos is immers dat het zich niet laat intomen en beheersen. Daarentegen is het wezenskenmerk van managen alles zoveel mogelijk te willen beheersen. Hier worden twee dingen die elkaar principieel zouden uitsluiten met elkaar verbonden (De titel is daarmee een oxymoron). Aangezien complexiteit en chaostheorie zijn wat ze zijn, is het het item “management” dat zich zal moeten aanpassen. Management is lange tijd vooral gebaseerd op lineaire planning. Het is derhalve tijd voor een nieuwe term die het hanteren van talrijke losse eindjes omvat.

Beste Robert,
Weer wat geleerd….
Heb jij een suggestie voor een alternatief voor ‘management’?
Coert Visser

Dag Sjoerd,
Op internet kun je veel aardige links vinden over de complexiteitstheorie. Wat er in Nederland precies te koop is, weet ik niet. Wellicht kunnen andere lezers helpen jouw vraag te beantwoorden?
Coert Visser

Beste Coert,

Ik ben ook al enige tijd op zoek naar een nieuwe term voor
“management” waarbij de (naam)vlag de nieuwe lading dekt. Maar dit betekent
dat eerst een communis opinio moet bestaan over wat het nieuwe exact
inhoudt. In de tijd gezien zijn wij nog niet zover, omdat wij nu
pas kennis maken met de eerste grote verschuivingen en ons hierover
verbazen zonder de ware aard van de impact te kennen. Kortom het
is nog te complex voor ons om het goed te kunnen definieren. Waarschijnlijk
gaat het om een nieuw uit te vinden woord waaraan de juiste betekenis moet worden
toegekend om breed en blijvend te worden geaccepteerd. Iets voor een prijsvraag of een internetdiscussiegroep?

PS.
In retrospectie: de term “Management” is dacht ik afgeleid uit het oud Italiaans
en heeft oorspronkelijk te maken met het houden van paarden, vglk: manege.
Groet,
Robert Vlek

Beste Coert,

Ik ben het geheel met je conclusie eens. Mijn homepage is geheel aan het onderwerp van Chaos en Complexiteit gewijd. Zie derhalve: http://www.fractal.org

Met vriendelijke groeten,
Jules Ruis

Hoi Jules,
Ik zal je website bekijken. In ruil heb ik deze website voor je: http://www.chaosforum.com/. Wellicht ook interessant.
Groeten,
Coert Visser

Goede & prikkelende recensie. Hopelijk is dit één van de aanwijzingen dat organisatiekunde en complexiteitstheorie en zelforganisatie (een vak dat door een collega en mij aan de VU wordt gegeven) naar elkaar toe groeien.

Beste Fred,
Helemaal mee eens.
Groeten,
Coert Visser

PS website van het vak zelforganisatie:
http://www.cs.vu.nl/~zos

Buitengewoon lezenswaardige boekbeschrijvingen met een benadering die m.i. grote toekomst heeft. Ga ik zeker wat van lezen. Aleen jammer dat ik niet kon doorklikken naar boekbeschrijving van uitgever of Internet-winkel.

Klaas E. Meijer,
concernadviseur Organisatie en Informatievoorziening,
gemeente Haarlem

Geachte heer Meijer en andere geinteresseerden in complexiteitstheorie,

Hierbij alsnog links naar de betreffende boeken:

Harnessing complexity
Nederlandse vertaling van Harnessing complexity is pas verschenen onder de titel Complexiteit in organisaties (ISBN 9043003549)

The Complexity Advantage

The soul at work

Vriendelijke groet,

Langzaam sijpelt chaos en complexiteitstheorie het bedrijfsleven binnen. De woorden ‘chaos’ en ‘complexiteit’ zijn helaas vaak al voldoende om talloze zoekers naar prettig veranderen of managen op de kast te jagen. Dat is jammer want deze theorie betekent een revolutie in het organisationele denken. Descartes en zijn scheiding lichaam/geest is dood. De manager of consultant is voortaan deel van het proces. Dat betekent dat jezelf ook zult moeten veranderen, wil in je omgeving iets veranderen. Voortaan ben je deel van het proces en daarbij geldt de volgende stelregel: DE MEESTE CHAOS WORDT VAAK VEROORZAAKT DOOR MENSEN DIE (GOEDBEDOELEND) AAN HET ORDENEN SLAAN.
Meer informatie over complexiteit is te vinden op http://www.chaosforum.com.
Enkele organisatie’s die op een of andere manier gebruik maken van chaostheorieën in hun werk zijn: Overmars organisatie advies bureau, Foolservice (organisatie vitaliseringsbureau), DOL Drama Op Locatie (interactief evenementen en trainingsbureau), FHV/BBDO (bekend van Goos Geursen) e.a.

Over complexiteitstheorie is een interessant nieuw boek verschenen: Facilitating Organization Change: Lessons From Complexity Science, door Edwin Olsen en Glenda Eoyang (2001). In begin van het boek beschrijven de auteurs wat de complexiteitstheorie inhoudt.

Centraal in de complexiteitstheorie staan de zogenaamde ‘complexe adatieve systemen’. Een poging om hun beschrijving kort samen te vatten: wat is een complex adaptief systeem? Olson en Eoyang leggen uit dat binnen een een complex adaptief systeem zeer veel verschillende soorten spelers (‘agents’) bij elkaar gehouden worden door één of andere cohesieve kracht (een ‘container’) en constant met elkaar in interactie zijn op uiteenlopende manieren (deze interacties noemen de auteurs ‘transforming exchanges’).

Binnen een complex adaptief systeem is sprake van een bepaalde mate van zelf-organisatie. Dit zelf-organiserende karakter van de agents in een complex adaptief systeem (zoals de menselijke interacties in een grote organisatie) leidt tot verrassende effecten/fenomenen, zoals 1)non-lineaire verandering: kleine gebeurtenissen, acties en interacties kunnen leiden tot dramatische effecten die het hele systeem beinvloeden en 2) het ontstaan van zogenaamde ‘emergent properties’, eigenschappen van het systeem die de afzonderlijke onderdelen niet bezitten (zie bijvoorbeeld de menselijke hersenen: hersencellen bezitten geen bewustzijn, maar het menselijke brein wel). Deze fenomenen maken dat het binnen een complex systeem vaak moeilijk of zelfs onmogelijk is om gebeurtenissen te begrijpen en voorspellen, laat staan om ze te beheersen. De uitdaging is om de elforganiserende patronen van de organisatie te laten aansluiten op de dynamiek van de organisatie-omgeving (door container, verschillen en interacties te beinvloeden).

Deze zienswijze wijkt nogal drastisch af van de heersende zienswijze waarbij er vanuit gegaan wordt dat de organisatie-ontwikkeling goeddeels beheersbaar en planbaar is, dat organisatieverandering top-down kan worden aangestuurd (zie
strategische planning, budgettering, carrièreplanning, etc.).

Olson en Eoyang bescrijving in hun boek hoe zij organisatieverandering volgens de uitgangspunten van de complexiteitstheorie vorm geven en hoe deze aanpak afwijkt van de traditionele aanpak. Zij vatten de belangrijkste
kenmerken van hun veranderaanpak als volgt samen: 1) Achieve change through connections between agents (instead of trying to control the change top-down), 2) Adapt to uncertainty (instead of trying to use predictable stages of development), 3) Allow goals, plans, and structures to emerge(instead of depending on clear and detailed plans or goals), 4) Amplify and value difference (instead of always directly focusing on consensus), 5)
Create self-similarity (instead of difference between levels), 6) Regard success as a matter of fit with the environment (instead of focusing on one dimensional success measures).

Het is wel lastig om dit boek zo kort samen te vatten. Dus geinteresseerde verandermanagement consultants kunnen het wellicht het beste kopen. Dit boek is in mijn ogen een heel aardige mix van theorie, case beschrijvingen (korte) en praktische methoden/instrumenten die je als adviseur kunt inzetten in werkconferenties e.d.(sommige zijn erg leuk en handig). In mijn ogen is dit een van de eerste boeken die complexiteitstheorie zo praktisch behandelt.

Coert Visser
Management & Career Consultancy
http://www.m-cc.nl

Referenties:
http://www.complexOD.com
Facilitating Organization Change: Lessons From Complexity Science

Beste Coert,

Ik dank je voor de beschreven recensies. Ik ben het met je eens: met name ‘Soul at work’ raakt de kern van het chaosdenken. Graag wil ik aan het belang van Relaties nog de meer klasssieke dimensies van Tijd en Ruimte toevoegen. Binnen die afbeelding van de werkelijkheid kunnen we de ‘Science of Complexity’ ne geleidelijk volwassen gaan noemen.
Nogmaals mijn complimenten voor je compacte recensie. Erg goed.

Jules Ruis
http://www.fractal.org

De complexiteitstheorie is nog niet weg. In een net verschenen boek, THE ORIGIN OF WEALTH, beschrijft McKinsey consultant de opkomst van de zogenaamde complexity economics. Het begin van het boek gaat in op de fundamentele fouten in de traditionele benadering van economie. Deel twee gaat in op het alternatief dat een complexiteitsbenadering (die sterk leunt op inzichten uit de evolutieleer) kan bieden. Deel drie gaat vervolgens in op implicaties voor wetenschappers, bedrijven en maatschappijen.

The Origin of Wealth is zonder meer een indrukkend boek. Zie David Creelman’s korte bespreking op http://www.managementsite.com

Toon alle 18 reacties
x
x