De roep om ethisch zaken doen

Shockerende beursschandalen, schaamteloos graaiende topmanagers, wild frauderende bouwbedrijven en ambtenaren … Het vertrouwen van burgers in de eerlijkheid van zakenmensen staat sterk onder druk en de roep om ethisch handelen lijkt groter dan ooit. Ethiek is een belangrijk maar lastig onderwerp. Bijna niemand is expliciet tegenstander van ethisch handelen. Want zonder ethisch handelen is het onmogelijk elkaar te vertrouwen. En zonder vertrouwen houden lange termijn relaties geen stand. En zonder lange termijn relaties is het moeilijk om lange termijn succes te bereiken. Maar er is een verschil tussen zeggen en doen …

The Ethical Challenge

Het pas verschenen boek ‘The Ethical Challenge’ van Michican University hoogleraren Noel Tichy en Andew McGill probeert een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van ethiek in organisaties. Aan dit boek werd meegewerkt door bekende hoogleraren als C.K. Prahalad, Robert Quinn en Kim Cameron en door bekende praktijkmensen als Jeffrey Immelt (CEO van General Electric), James Hackett (CEO van Steelcase INC) en James Baker (voormalig minister van buitenlandse zaken) en door studenten van de Michican University Business school.

Enron: designed to collapse

In het eerste deel van het boek getiteld ‘Abuse´ beschrijft Andrew McGill uitgebreid de ontwikkeling en de afloop van het onethisch handelen van het topmanagement van het Amerikaanse energiebedrijf Enron: een fascinerende en huiveringwekkende casebeschrijving. Toen veel Enron-dochters verliesgevend bleken te zijn, begon deze zelfbenoemde world´s greatest company allerhande trucs, die binnen enkele jaren van kwaad tot erger gingen, toe te passen om verliezen en schulden te maskeren en om de winst en de koers van het aandeel te verhogen. Enron had ondertussen steeds meer weg van een kaartenhuis dat was ´designed to collapse´. Topman Kenneth Lay en financiële topman Andrew Fastow verrijkten zich ondertussen beiden wel met tientallen miljoenen dollars. Het volgende citaat (p. 34) zegt veel:

“Meneer Fastow heeft twee petten op … Ik merk dat ik onderhandel met Andy over Enron kwesties en onder druk wordt gezet om een deal te sluiten die naar mijn overtuiging niet in het belang van de aandeelhouders is.” Korte tijd na het schrijven van dit briefje werd de betreffende functionaris vervangen door een andere functionaris die toevalligerwijs 5800 dollar had geïnvesteerd in één van Fastows partnerships om twee maanden later een rendement van 1 miljoen dollar te zien.

Lees ook:

Eerst het vreten, dan pas de ethiek

Maar instorten deed Enron en talloze werknemers en aandeelhouders waren de dupe…

Visies en voorbeelden

De verscheidenheid aan invalshoeken in dit boek is te groot om een hier volledig overzicht te geven. Enkele hoofdstukken vind ik minder interessant, zoals het hoofdstuk van Jeffrey Immelt dat mij wat te glad en op-de-borst-klopperig overkomt. Maar er zijn ook krenten in de pap en daarvan wil ik er enkele bespreken. James Baker is blij met het huidige scepticisme over zakenmensen maar spreekt tegelijk zijn optimisme uit over de zelfcorrigerende werking van het vrije-markt kapitalisme. Zijn beschouwing werpt de interessante vraag op: Wat bewijzen de beursschandalen nu eigenlijk? De rotheid van het kapitalistische systeem of juist de effectiviteit van het systeem (omdat de genoemde bedrijven nu door de mand vallen)? Baker stelt dat laatste en zegt dat dit soort schandalen helpt om de effectiviteit van het systeem te verbeteren door regels aan te scherpen en betere checks and balances te maken. James Hackett, CEO van het bedrijf Steelcase beschrijft hoe hij zich in 2001 binnen zijn eigen bedrijf niet geliefd maakte door te besluiten een muurpaneel product uit de markt terug te halen omdat het niet aan de hoogste kwaliteitseisen voldeed.

Deze fout was eerst verhuld en kwam pas duidelijk aan het licht nadat Hackett een intern onderzoek had opgestart. Enkele mensen werden ontslagen. De beslissingen om de muurpanelen terug te halen van de klant was een moeilijke: het bedrijf had al te kampen met tegenvallende resultaten en deze beslissing leidde tot een verliespost van 40 miljoen dollar. Alle topmanagers verloren hun bonus dat jaar. Enkele weken later vloog een vliegtuig het Pentagon binnen. Het product dat achter de muren zat was het vernieuwde Steelscase paneel. Dankzij die nieuwe panelen kon het vuur zich niet verspreiden door het hele gebouw.

Professor Kim Cameron pleit ervoor om niet eenvoudigweg te spreken van een continuüm van onethisch naar ethisch maar om te spreken van een continuüm met aan de linker pool onethisch, in het midden ethisch en aan de rechterpool deugdzaam. Cameron doet onderzoek naar hoe goed bedrijven met uiteenlopende scores op dit continuüm het doen op objectieve prestatie-indicatoren zoals productiviteit, innovatie, winstgevendheid enzovoorts. De deugden waarop bedrijven werden beoordelen zijn zaken als compassie, vertrouwen en optimisme. Deugdzame bedrijven blijken het beter te doen in allerlei aspecten dan andere bedrijven. Het voert hier te ver om de details van het onderzoek te beschrijven. Voor wie meer wil weten: zie Cameron´s boek.

Teachable Point of View

Als rode draad door het boek loopt een concept van Noel Tichy, het zogenaamde Teachable Point of View (uitvoerig beschreven in Tichy, 2002). Meerdere auteurs hebben dit concept geadopteerd en beschrijven hun ervaringen ermee. Volgens Tichy moeten leiders onder woorden kunnen brengen wat zij hebben geleerd over ethisch handelen en deze lessen onderwijzen aan hun medewerkers. Dit proces van elkaar onderwijzen dient zich vervolgens uit te spreiden over de hele organisatie.

Als voorbeeld van deze op casuïstiek gebaseerde methode worden in één van de latere hoofdstukken MBA studenten aan het woord gelaten. De kracht van de methode is dat de situationele benadering mooi laat zien hoe lastig ethisch gedrag in de praktijk soms kan zijn. Zie bijvoorbeeld deze casus:

Een jonge ingenieur moest drie offertes beoordelen voor het automatiseren van het logistieke proces in een magazijn. Offerte A voldeed niet aan de specificaties en was tevens te duur. Offerte B voldeed niet helemaal aan de specificaties maar was het goedkoopst. Offerte C kwam met een uitstekende oplossing die zelf punten adresseerde waar de opdrachtgever nog niet aan had gedacht maar was duurder dan offerte C. De manager van de jonge ingenieur gaf hem de opdracht om leverancier B aan het werk te zetten volgens de aanpak van leverancier C. De jonge ingenieur wist dat deze manier van handelen niet in strijd met de wet was maar had wel het gevoel dat hij het vertrouwen van leverancier C geschaad had. Na voltooiing van het project heeft de student voorgesteld binnen zijn bedrijf om voortaan leveranciers te betalen voor het uitbrengen van een offerte. Dit voorstel is aangenomen (p. 215/216).

Vragen

Wie van dit boek verwacht een eenvoudig en algemeen toepasbaar recept te krijgen voor ethisch gedrag zal teleurgesteld worden. Het boek komt niet met eenvoudige tien-punten-lijstjes en dergelijke. Integendeel, het boek zet aan tot denken en komt met verschillende perspectieven op ethiek. En dat vind ik nu juist wel goed aan dit boek.

Tegelijk is het boek heel praktisch en dat komt vooral doordat ieder hoofdstuk wordt afgesloten met een aantal vragen aan de lezer. Deze vragen vormen tegelijk een samenvatting van de essentie van de hoofdstukken en een aanknopingspunt om de vertaling naar de eigen organisatie te maken. Deze vragen zijn zeer bruikbaar als u binnen uw eigen organisatie een discussie over ethiek wilt opstarten. Ik wil graag afsluiten door enkele van dit soort vragen aan u als lezer voor te leggen. Uw reacties zijn welkom in de interactieve ruimte die u kunt vinden onder dit artikel.

  1. Wat voor ethisch dilemma hebt in uw werk wel eens meegemaakt?
  2. Hoe hebt u gereageerd en wat was het resultaat?
  3. Welke les hebt u hieruit geleerd en hoe past u nu deze toe?
Coert Visser is zelfstandig adviseur gevestigd te Driebergen (zie www.m-cc.nl), lid van de hoofdredactie van ManagementSite en medeoprichter van het Netwerk voor Oplossingsgericht Adviseren en Managen (NOAM).

Kennisbank onderwerpen:

Kennisbank onderwerpen:

 

Reageer

Na het plaatsen kunt u uw reactie nog 30 minuten aanpassen.

Reacties

Hallo Coert,
Bedankt voor je artikel. Interessant ook. Gelukkig geen lijstjes met de tien beste tips. Dat past niet bij dit onderwerp, vind ik. Ik heb ook even gekeken naar de andere artikelen en vond veel bevestiging van mijn idee, dat ethiek is, dat veel meer onderdeel van het dagelijks werk moet zijn. Ik associëer dit onderwerp erg met opvoeding: je leert wat goed is en niet ofwel wat ouders/ouderen gebruikelijk vinden. Maar het allerbelangrijkste is, dat je leert na te denken en er je gedachten met anderen over deelt.
Om antwoord te geven op je vragen: de zorgsector staat bol van de ethische dilemma’s, niet alleen in ziekenhuizen (cure), maar ook in andere instellingen (care).
Wat mij in herinnering komt is een collega, die op grond van haar eigen levensovertuiging weigerde een bewoner morfine toe te dienen, want dit spuitje kon weleens de laatste zijn voor het overlijden van die bewoner (morfine dempt de pijn, maar versnelt vaak ook het stervensproces). Ik wilde wel meevoelen met die collega, maar eerlijk gezegd had ik meer met die bewoner te doen. Je zult maar de pech hebben, dat de dienstdoende zuster weigert jou je pijnmedicatie te geven, omdat dit haar voor een dilemma stelt. Ik heb het toen op de korte termijn opgelost door voor mijn collega in te vallen (en dus zelf die medicatie te geven). Het heeft er wel toe geleid, dat er een brede ethische discussie is opgezet, geleid door een maatschappelijk werkster met veel ervaring mbt dit thema. Mij werd toen duidelijk dat de oorzaak van deze “ellende” lag in de gebrekkige opleiding op dit punt. als je voor een beroep kiest, moet je wel bewust zijn van de consequenties van die keuze. Je kunt niet ineens in een avonddienst last van je geweten krijgen, daarop moet je anticiperen en werkbare afspraken maken.
Later maakte ik een vergelijkbaar voorval mee, toen we een cusus reanimatie organiseerden. Ineens was er een discussie over of je oude mensen wel mag/moet reanimeren en of je ook verplicht bent je kennis en vaardigheden te gebruiken. Het klinkt misschien een beetje banaal, maar dit soort kwesties komen nog steeds voor. Gelukkig begint wel een verbetering bij protocollisering, e.d., maar ik blijf het wonderlijk vinden, dat opleidingen nog steeds zo gebrekkig zijn op dit punt. Een taak voor werkgevers om invloed en pressie te blijven uitoefenen op de opleidingen. En natuurlijk veel werk maken van interne kwaliteit en vooral open discussies voeren. Met elkaar blijven nadenken over ethiek en vooral ook het goede voorbeeld blijven geven als manager. En dit laatste is niet alleen aan de orde in de zorg, lijkt mij.
Misschien is internet ook wel een goed medium om deze onderwerpen te “bediscussiëren”. Ik hoop ook heel veel reacties en heel veel verschillende gezichtspunten. Lijkt me heel leerzaam.
Groeten van Joke

Vandaag heb ik een boek opgehaald bij de boekhandel, wat erg mooi aansluit bij het bovenstaande. Overigens: deze titel stond onlangs op deze site, dus toevallig zal het niet zijn, lijkt mij.
Het gaat om: “Waarde(n)vol leiderschap” van Keshavan Nair, bezielende lessen van Mahatma Gandhi. Het zou me niet verbazen als je dit ook gelezen hebt, anders van harte aanbevolen (en misschien een volgende recensie?)
Groeten van Joke

Meer over het werk van de in dit artikel genoemde hoogleraar Kim Cameron en zijn collega´s, die onderzoek doen naar deugdzaamheid in/van bedrijven, vindt u hier.

Coert Visser
Management & Career Consultancy

14 jan 04 – Enron-update: De in het artikel genoemde Andrew Fastow heeft schuld bekend en is veroordeeld tot 10 jaar gevangenisstraf plus een boete van 28,3 miljoen dollar.

Gisteravond was er een uitzending van het programma Tegenlicht over de graaicultuur.

Tegenlicht levert een bijdrage aan de discussie over normen en waarden en onderzoekt de graaicultuur aan de top van het multinationale bedrijfsleven. Wat is er gebeurd? Welke structurele oorzaken zijn er voor de fraudezaken? En hoe is te verklaren dat succesvolle managers, rolmodellen van de jaren negentig, nu als oplichters en zakkenvullers worden afgeschilderd?

Interessante interviews met o.a. Jack Welch, Pieter Bouw en -vooral- Roger Lowenstein (auteur van het boek ‘Origins of the Crash’).

Het programma kan hier worden bekeken.

Coert Visser
http://www.m-cc.nl

Fijn. Bedankt Coert. Voor al die niet te missen televisie- en literatuurtips van je.
Groetjes van Jantien.

[…] artikel: Copy-paste in strategisch personeelsmanagement HRM en concurrentiekracht door: Daina Konter, Mathilde de Boer en Ludwig Hoeksema Hoe kan de […]

[…] hun sociale functie een centrale plek in hun organisatiecultuur geven, waarbij integriteit en ethisch handelen een cruciale rol spelen. Maximalisatie van winst en aandeelhouderswaarde zijn uit de mode. Het is […]

Toon alle 9 reacties
x
x