Zou het kunnen dat bestuurders gevangen zitten in een patroon van gedragscodes die hen voortdurend op het verkeerde been zetten? De tekenen zijn hardnekkig. Het terugkerende gebrek aan bestuurlijke kracht om grenzen te stellen. Het jarenlang laten liggen van dossiers waarvan iedereen weet dat ze fundamenteel moeten worden aangepakt. Niet incidenteel, maar structureel.

Het doorbreken van deze systeemdwang wordt pas mogelijk als men zich ervan bewust is. Zolang dat niet lukt, is het wachten op de onvermijdelijke crisisverschijnselen. En het wrange is: die crisisverschijnselen zijn er vaak al jaren. Ze worden herkend, benoemd en geanalyseerd maar zelden benut als keerpunt.

Wellicht hebben we hier de kern van de machteloosheid

Machteloosheid is geen gebrek aan leiderschap

We blijven dit gedrag duiden als een tekort aan leiderschap. Alsof bestuurders het simpelweg laten afweten. Maar wie dichterbij kijkt, ziet iets anders. Veel bestuurders zijn zorgvuldig, betrokken en moreel gemotiveerd. Ze zien de problemen. Ze kennen de risico’s. Ze voelen de urgentie.

Toch handelen ze niet.

Dat is geen individueel falen maar systeemgedrag. Gedragscodes, governance afspraken, overlegstructuren en impliciete normen bepalen samen wat veilig is en wat niet. Leiders bewegen zich daarbinnen. Niet erboven.

“Wie denkt dat leiders de macht hebben, overschat het individu en onderschat het systeem.”

Is het systeem een geloof?

Misschien maken we het systeem groter en machtiger dan het is. Alsof het een objectieve realiteit betreft met eigen wetten. Maar wat als het systeem niets meer of minder is dan een geloof?

Een geloof bestaat uit gedeelde aannames en overtuigingen over hoe de wereld werkt. Het bepaalt wat logisch lijkt, wat normaal voelt en wat als ondenkbaar geldt. Het hoeft niet waar te zijn om effect te hebben. Het hoeft alleen gedeeld te worden.

“Wat we samen geloven, wordt werkelijkheid in gedrag.”

Zinnen als zo doen we dat hier, dit kan nu eenmaal niet anders of daar hebben we geen mandaat voor worden zelden getoetst. Ze worden herhaald. Wat vaak genoeg wordt herhaald, wordt vanzelf behandeld als feit.

Wanneer het systeem ‘Brussel’ heet

Dit mechanisme zien we ook scherp in de politiek. Zodra beleid wordt gekoppeld aan Europese Unie, verandert de toon. “Brussel wil dit.” Daarmee lijkt het gesprek te stoppen.

Wat in werkelijkheid vaak onderhandelbaar, beïnvloedbaar of politiek te wegen is, wordt gepresenteerd als vaststaand feit, zelfs als het niet democratisch is bepaald. Nationale politici voeren uit wat zogenaamd moet, niet wat expliciet gekozen is. Eigenaarschap verschuift naar een abstract machtscentrum.

“Het komt uit Brussel” functioneert zo als modern noodlot.

De macht van het systeem zit hier niet alleen in regelgeving maar in framing. Zodra iets extern en technisch wordt genoemd, verdwijnt het politieke karakter.

Onvermijdelijkheid als venijnige strategie

Nog geraffineerder is het gebruik van het woord onafwendbaar. Politici zeggen niet: dit is besloten. Ze zeggen: dit is onvermijdelijk. Daarmee wordt verandering uit het domein van keuze gehaald en in dat van natuurwetten geplaatst.

Wat onafwendbaar is, hoeft niet meer verdedigd te worden. Wie tegen is, begrijpt de realiteit niet. Wie twijfelt, loopt achter.

“Zodra iets onafwendbaar heet, stopt het gesprek.”

Veel van deze zogenaamd onafwendbare ontwikkelingen blijken dat vooral te zijn omdat niemand ze nog durft te betwisten. Ze worden onafwendbaar door herhaling, niet door noodzaak.

Crisis versterkt het systeem

Zolang het systeem niet wordt herkend, versterken crises het patroon. Meer regels. Meer afstemming. Meer controle. De poging om grip te krijgen vergroot juist de verlamming.

De crisis wordt geen doorbraak, maar een bevestiging van het systeem dat haar heeft voortgebracht.

Wat helpt om het geloof te onderbreken

• Maak aannames expliciet
  Niet door gedrag te veroordelen, maar door te onderzoeken welke overtuigingen het logisch maken om niets te doen. Zodra het geloof zichtbaar wordt, ontstaat ruimte.
• Creëer tijdelijke uitzonderingen
  Organiseer besluitruimte buiten de gebruikelijke overtuigingen. Eén mandaat, één eigenaar, één eindpunt. Niet om het systeem af te schaffen, maar om het geloof te testen.
• Bescherm wie het “geloof” bevraagt
  Zolang afwijking leidt tot isolatie, blijft gehoorzaamheid rationeel. Wie een grens stelt of een overtuiging bevraagt, moet ervaren dat hij niet alleen staat.

Tot slot

Misschien ligt de grootste systeemillusie hierin: dat niemand meer aan zet is. Terwijl systemen bestaan uit menselijke keuzes, herhaald gedrag en collectieve afspraken.

De macht ligt misschien niet bij leiders. De verantwoordelijkheid om het systeem te veranderen wel.