Dirk heeft al maanden veel op zijn bordje. Lange tijd ging dat goed, maar hij merkt dat hij steeds vaker dingen vergeet. Ook slaapt hij slecht. Hij vreest voor een burn-out en trekt aan de bel. Zijn manager reageert met:

“Oef, je hebt het ontzettend druk gehad. Je hebt even rust nodig. Neem een paar weken vrij en ga lekker op vakantie.”

Klinkt als een begripvolle manager. Maar volgens arbeids- en organisatiepsycholoog dr. Kilian Wawoe is dat niet het advies waarmee je iemand helpt met (dreigende) burn-outklachten. Een burn-out is een signaal van de natuur dat er iets mis is. Je eerste reactie is dan: ik wil die klachten niet meer voelen. Dat is heel logisch. Maar of het helpt, is een tweede.

Je lichaam is net een batterij

Stress is niet per se slecht. Stress is een bijzonder nuttig overlevingsmechanisme. Zodra je lichaam gevaar signaleert, komt je stresssysteem in actie. Je hartslag gaat omhoog, je aandacht verscherpt en je lichaam maakt energie vrij om snel te kunnen reageren.

Maar wij mensen activeren datzelfde stresssysteem óók voor situaties die helemaal niet levensbedreigend zijn. Een volle mailbox bijvoorbeeld. Een naderende deadline. Zorgen over geld. Of een lastig gesprek met een leidinggevende. En zo kan ons stresssysteem langdurig actief blijven.

Wanneer je onvoldoende herstelt, kan dit schadelijke gevolgen hebben voor je lichamelijke en mentale gezondheid. Wawoe maakt de vergelijking met de batterij van een telefoon. Die loopt leeg door alles wat je ermee doet en moet worden opgeladen. Maar de batterij wordt niet beter door de telefoon niet meer te gebruiken. Je kunt iemand met stress wel op vakantie sturen, maar als diegene terugkeert naar precies dezelfde omstandigheden, is het probleem niet opgelost. 

Wat kun je doen als leidinggevende?

Daarom moeten we kijken naar de bron van de stress. Wat maakt dat iemand steeds opnieuw overbelast raakt? Meestal is die oorzaak mentaal*. Neem een medewerker in de zorg. Die wil graag voor mensen zorgen, maar moet ook veel formulieren invullen. Of wordt dagelijks geconfronteerd met patiënten die ernstig ziek zijn. Dat kan belastend zijn. Daar lopen we op leeg. 

Help als leidinggevende om die stressbronnen te herkennen. En zorg vooral dat diegene zich daarin gesteund voelt. Volgens Wawoe is er namelijk één factor bijzonder belangrijk: het gevoel dat we er niet alleen voor staan. Hij hielp veel mensen die in een burn-out zaten en die gaven regelmatig aan: “Dan durf je eindelijk te zeggen dat het niet goed gaat en dan reageert je leidinggevende niet adequaat.” Steun van de omgeving is dus cruciaal. 

Hoge werkdruk betekent niet automatisch een burn-out 

Dit blijkt ook uit het Job Demands-Resources-model (JD-R-model). Een wetenschappelijke model dat twee belangrijke elementen onderscheidt: werkeisen (job demands) en hulpbronnen (job resources).

• Werkeisen zijn alle aspecten van je werk die inspanning vragen en energie kosten, zoals hoge werkdruk, emotioneel belastende situaties en conflicten.
• Hulpbronnen zijn juist de factoren die je helpen om daarmee om te gaan en gemotiveerd te blijven. Denk aan autonomie, waardering, ontwikkelmogelijkheden en steun van collega's of leidinggevenden.

Een hoge werkdruk leidt niet automatisch tot een burn-out. Het gaat ook om de hulpbronnen die daartegenover staan.

Wees een coach, geen probleemoplosser

Probeer als leidinggevende daarom ook echt een coach te zijn. En daarvoor hoef je niet meteen zelf met oplossingen te komen. Sterker nog: volgens Wawoe is dat juist niet de bedoeling. Hij vergelijkt een coach graag met een taxichauffeur. Die wil vier dingen weten: waar sta je, waar wil je naartoe, hoeveel tijd heb je en wat mag het kosten? Maar de chauffeur bepaalt niet voor jou wat je bestemming is.

Zo kun je ook als leidinggevende het gesprek aangaan met een medewerker die veel stress ervaart. Vraag waar iemand tegenaan loopt, wat diegene graag anders zou willen en wat daarvoor nodig is. Houd een spiegel voor en bespreek de mogelijke gevolgen van verschillende keuzes, zonder die keuzes voor iemand te maken. Zo help je een medewerker om zelf inzicht te krijgen en stappen te zetten. 

En minstens zo belangrijk: kijk wat jij als leidinggevende kunt veranderen om de oorzaken van werkstress weg te nemen. Soms betekent dat het aanpassen van werkzaamheden, het verminderen van de werkdruk of het organiseren van meer ondersteuning. Soms blijkt dat iemand structureel in een omgeving werkt die niet goed bij hem of haar past. Ook dan is het belangrijk om het gesprek aan te gaan.

Vraag eerst nog even dit

Natuurlijk zijn voldoende slaap, beweging en ontspanning ook belangrijk om stress te reguleren en ervan te herstellen. Maar daarmee verdwijnt de oorzaak van werkstress niet vanzelf. En daar ligt een belangrijke rol voor leidinggevenden.

Dus voordat je een overbelaste medewerker op vakantie stuurt, stel eerst eens een andere vraag: waar komt die stress vandaan, en wat kunnen we daaraan doen?

*Bij sommige mensen spelen biologische processen in de hersenen een belangrijke rol bij psychische klachten, zoals een depressie. Maar vaak spelen ook omstandigheden en ervaringen een rol in hoe iemand zich voelt.

Hoe werkt stress in ons brein?
Waarom reageren mensen zo verschillend op stress, druk en verandering? Tijdens de collegereeks Psychologie voor Managers ontdek je hoe je de mensen in je team én jezelf beter begrijpt. Met prof. dr. Margriet Sitskoorn, dr. Kilian Wawoe, prof. dr. Theo Compernolle en andere topexperts.

10 colleges | 1 per maand  | Meld je nu aan 

^{Dit artikel is mede gebaseerd op het werk van dr. Kilian Wawoe, arbeids- en organisatiepsycholoog, en auteur van managementboeken over performance en motivatie, waaronder ‘Het Corporate Brein’.}