We moeten de democratie beschermen. Ook tegen leiders die verkiezingen winnen en daarna de instellingen verzwakken die hun macht moeten begrenzen. Wie een meerderheid haalt, mag regeren. Daarbij blijven wetten, grondrechten en rechterlijke uitspraken gelden. Een verkiezingsoverwinning maakt niemand eigenaar van de staat.

Tijdens het lezen van De Tech Bros van Laurens Verhagen en George van Hal bleef ik hangen bij een passage over J.D. Vance. In een podcast uit 2021 adviseerde hij Trump om op grote schaal ambtenaren te ontslaan en te vervangen door mensen uit de eigen kring. Als rechtbanken dat tegenhielden, moest Trump de opperrechter uitdagen zijn uitspraak zelf af te dwingen. Het fragment is later onder meer uitgezonden door het Amerikaanse radioprogramma On Point. Degene die dit zei, is inmiddels vicepresident.

Daar zit voor mij iets zeer zorgelijks. Een regering wil het ambtenarenapparaat naar haar hand zetten en beschouwt de rechter vervolgens als een hindernis. Natuurlijk mag een gekozen regering beleid veranderen en overheidsdiensten hervormen. Kritiek op ambtenaren en rechters hoort bij een vrije samenleving. Zodra trouw aan de regeringspartij belangrijker wordt dan trouw aan de wet, raakt de rechtsstaat echter beschadigd. Dat geldt zeker als een regering zelf gaat bepalen welke rechterlijke uitspraken zij opvolgt.

Als trainer en coach heb ik vaak gezien hoe leiders omgaan met tegenspraak. Ze zeggen kritische medewerkers te waarderen. Pas wanneer de kritiek hun eigen plannen raakt, blijkt hoeveel ruimte daar echt voor bestaat. In een democratie staat veel meer op het spel. Burgers moeten bescherming krijgen tegen hun eigen regering. Vooral mensen met weinig geld, invloed of contacten hebben die bescherming nodig.

Wat mij in Amerika zorgen baart, is hoe dicht politieke macht en de macht van technologiebedrijven bij elkaar komen. Die bedrijven hebben geld, kennis en digitale systemen waarvan burgers en overheden afhankelijk zijn. De regering beslist over wetten, toezicht, defensie en grote opdrachten. Wanneer zulke partijen nauw samenwerken, moeten we kunnen zien welke belangen werkelijk gediend worden. Anders dreigen de belangen van bedrijven zwaarder te gaan wegen dan de rechten en veiligheid van burgers.

Bij DOGE werd dat probleem al zichtbaar. Musk kreeg grote invloed op de hervorming van de overheid. Inmiddels hebben zijn bedrijven omvangrijke overheidscontracten. Al toen medewerkers van DOGE bij het Pentagon aan het werk gingen, wees Reuters op de mogelijke belangenverstrengeling rond onder meer SpaceX van Musk. Iemand kon invloed krijgen op een overheidsdienst die ook klant was van zijn bedrijf. Zo’n situatie vraagt vooraf om duidelijke grenzen en onafhankelijk toezicht. 

Ook binnen defensie komen overheid en techbedrijven dichter bij elkaar. In juni 2025 benoemde de Amerikaanse landmacht vier mensen uit de top van de technologiesector tot luitenant-kolonel bij de reserve. Onder hen waren de technologiedirecteuren van Palantir en Meta. Ze gingen deeltijds als adviseur dienen en konden hun zakelijke werk voortzetten. Hun kennis kan nuttig zijn. Tegelijk moet duidelijk zijn welke informatie zij krijgen, welke besluiten zij beïnvloeden en hoe wordt voorkomen dat hun bedrijven daarvan profiteren. 

Daar spelen ook politieke ideeën doorheen. Peter Thiel schreef in 2009 dat hij niet langer geloofde dat vrijheid en democratie met elkaar verenigbaar zijn. In De Tech Bros beschrijven de auteurs daarnaast de invloed van Curtis Yarvin, die een sterke leider met weinig democratische beperkingen voorstaat. Zulke ideeën verdienen aandacht wanneer mensen met grote economische of politieke macht ermee sympathiseren. Welke vrijheid hebben zij voor ogen? Hoeveel ruimte houden burgers die een andere samenleving willen? 

Dat maakt de techwereld nog geen groep waarin iedereen hetzelfde wil. Ondernemers, politici en investeerders hebben verschillende belangen. Ook moeten we zorgvuldig kijken naar geldstromen. Dat fondsen van Vanguard en BlackRock aandelen beheren in grote technologiebedrijven, bewijst op zichzelf geen steun aan een antidemocratisch programma. Ze beheren die beleggingen voor hun klanten. Iedere financiële verbinding vraagt om een eigen beoordeling.

Verschillende belangen kunnen elkaar wel versterken. Een politicus wil meer macht. Een ondernemer wil minder regels. Een investeerder zoekt winst. Een politieke denker wil een andere bestuursvorm. Daarvoor hoeven ze het over alles eens te zijn. Hun samenwerking kan toch dezelfde kant op werken: meer ruimte voor henzelf en minder mogelijkheden voor anderen om hen te begrenzen.

Vanuit die gedachte kijk ik naar de Amerikaanse houding tegenover Europa. Europese regels beschermen onder meer privacy en stellen eisen aan digitale platforms. Voor Amerikaanse technologiebedrijven brengen ze verplichtingen en kosten mee. Op de AI-top in Parijs waarschuwde Vance in februari 2025 tegen te veel regels. Hij bekritiseerde daarbij ook Europese wetgeving. Hier botsen zakelijke belangen met Europa’s recht om zelf voorwaarden te stellen. 

Ik vermoed dat daar een groter strategisch belang achter kan liggen. In hoeverre hangt het optreden van de regering-Trump tegenover Europa, Groenland en Oekraïne samen met de strijd om technologische voorsprong op China? Die ambitie is openlijk beleid. Het Amerikaanse AI-actieplan stelt dat de Verenigde Staten de AI-wedloop moeten winnen om economisch en militair de leidende macht te blijven. 

AI vraagt om chips, datacenters, veel energie en de grondstoffen die nodig zijn om zulke systemen te bouwen. Kritieke mineralen hebben daarnaast allerlei toepassingen in elektronica en defensie. Toegang tot die materialen geeft landen een strategisch voordeel. De Amerikaanse belangstelling voor Groenlandse grondstoffen en de grondstoffenafspraken met Oekraïne passen in die bredere strijd. In Groenland hebben Amerikaanse en Deense functionarissen bijvoorbeeld druk uitgeoefend om te voorkomen dat een belangrijk mijnbouwproject in Chinese handen zou komen. Het Amerikaans-Oekraïense investeringsfonds richt zich onder meer op kritieke mineralen. 

Mijn veronderstelling gaat een stap verder: mogelijk helpt de AI-wedloop een deel van die buitenlandse keuzes te verklaren. Washington wil de voorwaarden voor technologische voorsprong veiligstellen. Europese regels kunnen daarbij als hinderlijk worden gezien, terwijl grondstoffen elders juist aantrekkelijk worden. Veiligheid, handel en andere belangen spelen eveneens mee. Hoe zwaar AI bij iedere keuze weegt, moet worden onderzocht. Toch vind ik deze mogelijke samenhang te belangrijk om buiten beeld te laten.

Daar komt mijn democratische zorg terug. Wat gebeurt er wanneer regeringen zeggen dat technologische voorsprong zo belangrijk is dat andere belangen moeten wijken? Worden sociale rechten, privacy en veiligheid dan behandeld als vertraging? Hoeveel ruimte houdt Europa om zijn eigen burgers te beschermen? En kunnen landen zelf blijven beslissen over hun grondstoffen wanneer een machtiger land die nodig zegt te hebben?

Democratische achteruitgang kan langzaam gaan. Een toezichthouder krijgt minder ruimte. Een kritische ambtenaar wordt vervangen. Een journalist wordt verdacht gemaakt. Een rechterlijke uitspraak wordt weggezet als ongewenste bemoeienis. Iedere stap krijgt een eigen verklaring: efficiëntie, daadkracht of vernieuwing. Daarom moeten we ook kijken naar het gezamenlijke resultaat. Blijven burgers en onafhankelijke instellingen in staat om machthebbers tegen te houden?

Dat raakt ook de Nederlandse werkvloer. Technologie bepaalt steeds vaker wie wordt geselecteerd, hoe prestaties worden beoordeeld en hoe werk wordt verdeeld. Een werknemer moet zo’n besluit kunnen begrijpen en aanvechten. Een burger moet kunnen rekenen op wettelijke bescherming wanneer een overheid een digitaal systeem gebruikt. Het nut van technologie ontslaat niemand van de plicht om zorgvuldig met mensen om te gaan.

Daarvoor zijn onafhankelijke rechters nodig, deskundige toezichthouders, vrije journalistiek en parlementen die hun werk doen. We moeten kunnen zien wie politieke partijen financiert en wie probeert beleid te beïnvloeden. De overheid moet zelf genoeg kennis hebben om leveranciers tegen te spreken. Burgers moeten via verkiezingen, inspraak en de rechter invloed kunnen blijven uitoefenen. Zulke bescherming moet meegroeien met de macht van technologiebedrijven.

We moeten de democratie beschermen. Ook tegen machthebbers op wie we zelf hebben gestemd en bedrijven waarvan we de producten graag gebruiken. Een betrouwbare leider aanvaardt grenzen aan zijn macht. Vooruitgang verdient vertrouwen wanneer mensen zeggenschap houden over wat ermee gebeurt. Juist nu geld, technologie en regeringsmacht zo dicht bij elkaar komen, moet die democratische bescherming vooropstaan.

Namen en bedrijven in dit artikel: 

• Donald Trump: president van de Verenigde Staten.
• J.D. Vance: vicepresident van de Verenigde Staten.
• Elon Musk: ondernemer achter onder meer Tesla en SpaceX; kreeg via DOGE invloed op de hervorming van de Amerikaanse overheid.
• Peter Thiel: techinvesteerder en medeoprichter van Palantir; uitgesproken kritisch over democratie.
• Curtis Yarvin: Amerikaanse politieke denker die pleit voor een sterke leider met weinig democratische beperkingen.
• Laurens Verhagen en George van Hal: journalisten en auteurs van De Tech Bros.

• SpaceX: ruimtevaartbedrijf van Elon Musk, met grote opdrachten van de Amerikaanse overheid.

• Palantir: softwarebedrijf, mede opgericht door Peter Thiel, dat onder meer voor defensie en inlichtingendiensten werkt.

• Meta: moederbedrijf van Facebook, Instagram en WhatsApp, geleid door Mark Zuckerberg.

• Vanguard: grote Amerikaanse vermogensbeheerder; zijn fondsen beleggen namens klanten in onder meer technologiebedrijven.

• BlackRock: grote Amerikaanse vermogensbeheerder; beheert eveneens omvangrijke beleggingen in technologiebedrijven.

• DOGE: overheidsinitiatief voor bezuinigingen en hervormingen, waarbij Musk een leidende rol kreeg.