In twee vorige bijdragen hebben wij het Nieuw Publiek Brutalisme behandeld. De opkomst van publieke leiders die eropuit zijn om de democratische spelregels te omzeilen en het bestuurlijke systeem krachtig te ontregelen om hun ambities te realiseren. Gesteund door een populistische aanpak en een loyale fanbase. De effecten hiervan zijn inmiddels ook volop onze leefwereld binnengekomen, lokaal en internationaal. Hoe kun je dealen met brute bestuurlijke ingrepen in jouw domein? Zie mijn 2 eerdere artikelen in ManagementSite over Brutaal Bestuur.

In de gezaghebbende internationale media wordt 2026 nu al gekarakteriseerd als een jaar van strategische rivaliteit, fragiele vrede, economische onzekerheid en een meedogenloze geopolitieke wedloop. Met Trump’s inval in Venezuela op 3 januari is de toon gezet: machtspolitiek boven internationaal recht. Het brutalisme viert hoogtij.

Omgaan met brutalisme: het Complex Adaptief Systeem

In het artikel over Effectief tegenspel lieten wij zien dat omgaan met brutalisme vraagt om sterk en wendbaar tegenspel, georganiseerd op adaptiviteit en gezamenlijkheid in een complexe en onvoorspelbare omgeving. Zo zorg je voor eenheid, flexibiliteit, kracht en bescherming. Samen sta je sterk.

Kenmerken Complex Adaptief Systeem
Een Complex Adaptief Systeem is een organisatievorm die flexibel acteert op wat erin de omringende context gebeurt. Denk aan een spreeuwenzwerm onder dreiging van roofvogels, maar ook aan bewegingen als de Arabische Lente, Black Lives Matter en recente initiatieven als de Gen-Z protesten en de Rode Lijn-demonstraties. Er zijn ook kleinschaliger en meer permanente vormen met deze karakteristieken: denk aan zorginitiatieven, buurtcoöperaties en organisaties als Zero Waste.

Voorbeeld

Een sprekend voorbeeld van adaptief leiderschap zien wij bij Zero Waste Nederland, een zelfstandige stichting gericht op afvalpreventie.

Zero Waste Nederland streeft naar afvalpreventie en een circulaire leefstijl waarin minder consumeren en hergebruik de norm zijn. Met campagnes, evenementen en educatie richt het zich op het stimuleren van consumenten, bedrijven en overheden om het afvalvolume te verminderen. De stichting beschikt over een landelijke community van ca. 80.000 mensen en 76 lokale gemeenschappen.

Initiator Elisah Pals is de beweging tien jaar geleden individueel begonnen en sinds 2024 is het een stichting met een bestuur en een compact team professionals. De kracht zit in de energie en de kennis om snel te kunnen schakelen en gezamenlijk slim op actuele zaken in te spelen. Er is een groot netwerk opgebouwd  en men werkt aan hechte persoonlijke relaties in het veld. Openheid naar de omgeving is belangrijk: Zero Waste stelt zich onafhankelijk, drempelverlagend en positief-constructief op. Zo zoekt zij steeds naar de optimale positie tussen de ideële doelstelling van afvalpreventie en een stimulerende, haalbare benadering, zonder preken of doemdenken ‘Afval besparen kan, is leuk, inspireert en draagt direct bij aan een schone leefomgeving’. Zie verder www.zerowastenederland.nl

Zero Waste is een gedecentraliseerd internationaal netwerk van individuen, lokale groepen, bedrijven en Ngo’s die samenwerken rond een gedeelde visie: het minimaliseren van afval. De beweging ontstond in de jaren 70 van de vorige eeuw en kreeg in 2003 vorm in de Zero Waste International Alliance, dat de lokale Zero Waste-bewegingen ondersteunt door het faciliteren van wereldwijde samenwerking, educatie, beleid en certificering. ZWIA biedt zowel definities en standaarden als praktische tools om maatschappij en industrie systeemveranderingen te laten doorvoeren naar een toekomst zonder afval. www.zwia.org

Leiderschap contra brutalisme: een adaptief samenspel

Leiderschap in een complex adaptief systeem is een andere kunst dan regulier leidinggeven aan doorlopende processen of strak omschreven projecten. Hier gaat het om het realiseren van een gemeenschappelijke opgave in onzekere en snel veranderende omstandigheden. De kracht zit in het netwerk en de verbinding, niet in de hiërarchie. Je moet met elkaar in de gaten hebben ‘hoe het spel gespeeld moet worden’ en hoe je door tijdig en slim interveniëren zaken voor elkaar kunt krijgen. Boven- of onderlangs, linksom en rechtsom. Dit vraagt van de teamleden een sterke betrokkenheid en door eendrachtig samen te werken bescherm je elkaar tegen brutalistische aanvallen.           

“Vaak moet er iets gebeuren voordat er wat gebeurt”, Johan Cruijff, 2004

Andersom denken

Een denkfout van veel hedendaagse leiders is dat zij -onbewust- denken en handelen vanuit een wereldbeeld dat berust op orde, ratio, normering en voorspelbaarheid. Met vastgestelde structuren, regels en uitgangspunten, als in een gereguleerde machine.

In een brutaal bestuurde wereld is dat niet meer zo. Hier heerst complexiteit en disruptie, onvoorspelbaarheid en wanorde. Soms zelfs bewust gecreëerd (zie Trump’s Project 2025).

Hier tegenspel aan bieden vraagt het vermogen om te denken vanuit het complexiteitsparadigma, in plaats vanuit de klassieke bestuurlijke logica. Niet vanuit hoe het hoort, maar vanuit wat hier en nu effectief kan zijn.

Wat betekent dit voor het leidersgedrag? Neem complexiteit als vertrekpunt. Denk aan hoe een complex adaptief systeem flexibel reageert op bedreiging. Je opponent is wellicht sterker dus jij moet slimmer zijn.  De spreeuwenzwerm neutraliseert agressieve roofvogels door een front te vormen dat continu beweegt en steeds reageert op de tactiek van de aanvallers, die daardoor van de wijs raken.     

“Neem complexiteit als uitgangspunt, niet als uitzondering” Rini van Solingen, 2025

 Adaptief leiderschap in een complexe wereld

In het onderstaande Mengpaneel wordt op zes dimensies leidersgedrag getypeerd. Aan de linkerkant ‘klassiek’ leiderschap vanuit hiërarchie of regulering, aan de rechterkant leiderschap in complexiteit.

Om in brutalisme effectief te handelen ga je als startpunt uit van een complexe context aan de rechterkant en beweegt van daaruit adaptief naar links om je optimale positie te vinden, afhankelijk van de context en situatie.

Uitzicht: hoe kijk je naar buiten?
Geen kokervisie maar je prioriteiten bepalen vanuit een brede blik op de buitenwereld.
→ Wat gebeurt er om ons heen en hoe kunnen wij ons daarin positioneren?

Route: hoe kiezen wij onze weg?
Geen vooropgezette route maar adaptief ontwikkelen, stap voor stap.
→ Hoe kunnen wij onze richting vinden in het woelige speelveld?

Anderen: hoe stellen wij ons op naar anderen?
Niet preken, maar acteren wat er in onze omgeving belangrijk gevonden wordt
→Hoe spelen wij effectief op anderen in om vooruit te komen?

Verbinding: hoe zitten wij in het sociale netwerk?
Niet eigenwijs zijn, maar sterke relaties bouwen met de relevante spelers.
→ Wie zijn onze medestanders en hoe kunnen wij elkaar helpen?

Samen: hoe positioneren wij ons in onze omgeving?
Niet drammen maar initiatieven ontwikkelen, faciliteren en samenbrengen, in een goed samenspel.
→ Hoe zorgen wij dat we onze krachten bundelen?

Zelf: hoe houden we ons staande als het moeilijk wordt?
Niet star zijn, maar flexibel meebewegen en doorzetten met een hoopvol perspectief.  
→ Hoe blijven we positief doorzetten met elkaar?   

Waardengedreven leiderschap; het ‘juiste midden’

Een andere tijd betekent een andere focus. Brutalisme bestrijd je niet met klassieke bestuurlijke reacties maar door complex adaptief tegenspel vanuit een sterk collectief. Het organiseren van zo’n complex adaptief systeem vraagt om een doorvoelde gemeenschappelijke opgave èn leidende principes om de pragmatische energie in het juiste spoor te houden, zodat het niet doorschiet naar bv. anarchisme of terreur. Dit vereist een waardengedreven leiderschap, enerzijds gericht op de benodigde organisatorische condities en anderzijds op het delen en bewaken van de gezamenlijke waarden: waar je het voor doet èn tot hoever je daarin kunt en wilt gaan. De kunst is om hierin het ‘juiste midden’ te vinden. Hierin gelden de kardinale deugden die Aristoteles al benoemde als basis van zijn deugdethiek: wijsheid, moed, zelfbeheersing en rechtvaardigheid. Dat wensen wij onze publieke leiders dan ook van harte toe.

Praktische tips

1. Zoek elkaar op
   Hoe meer medestanders je kunt verzamelen, hoe sterker je staat. Bij geslaagde initiatieven zie je dat niet alleen het aantal, maar ook de diversiteit van partners telt. Kijk dus breed naar wie zich kunnen aansluiten, voor een gemeenschappelijk belang hoef je het niet over alles eens te zijn.
2. Denk andersom
   Tegenspel aan brutalisme bieden vraagt het vermogen om te denken vanuit complexiteit en ontregeling in plaats vanuit de klassieke bestuurlijke logica. Dus niet vanuit hoe het zou moeten of horen, maar vanuit wat hier en nu effectief kan zijn.

3. Stap voor stap meters maken
   Veel initiatieven lopen vast omdat men vooraf alles wil regelen en dan tegen allerlei beperkingen aanloopt. Gun jezelf de ruimte om aan de slag te gaan en steeds tussentijds te bekijken naar wat er wèl lukt en kan. Kleine stappen zijn effectiever dan grote plannen.
4. Vrolijke veerkracht
   Een belangrijke factor is Vrolijke veerkracht, het vermogen om positief om te gaan met complexiteit en met elkaar de moed erin te houden als zaken anders lopen dan je had gedacht of vindt dat het zou moeten. Enige humor en relativering helpt daarbij. Samen sta je immers sterk.

Auteur: Freek Peters. Hoogleraar contextueel leiderschap Tilburg University en partner de Galan Groep, Baarn

Referenties

• Anthonio, Gabriel Perspectiefrijk leiderschap, Boom 2025
• Peters, Freek Leiders van de Toekomst, Gericht werken aan je leiderschap. Stili Novi 2023
• Solingen van, Rini Alle ballen op impact, 2025
• Winsemius, Pieter Je gaat het pas zien als je het doorhebt, Over Cruijff en leiderschap, 2004

Freek Peters. Hoogleraar contextueel leiderschap Tilburg University en partner de Galan Groep, Baarn