Aan het begin van het jaar gebeurt het bijna altijd. Het MT zit bij elkaar. Agenda vol, blik vooruit. De woorden zijn vertrouwd: We gaan het anders doen. Meer samen. Minder trekken. Meer eigenaarschap. Meer collectief. Er wordt geknikt. Het klinkt logisch. Het voelt hoopvol. De gesprekken zijn open. Constructief. Met goede intenties en het idee: dit gaan we samen dragen.

En dan, ergens onderweg, verandert er iets.

Niet omdat iemand iets geks zegt. Niet omdat het ontspoort. Maar omdat de spanning toeneemt. De resultaten blijven achter. De druk sluipt de gesprekken in. En bijna ongemerkt verschuift de toon. Het gaat niet meer over hoe we dit samen doen, maar over wie het lastig maakt. Wie te veel ruimte neemt. Wie te weinig zegt. Wie niet meebeweegt.

Zonder dat iemand het zo bedoelt, raakt het collectief uit zicht. Onder druk versmalt onze waarneming. We zien vooral nog individuen, omdat dat op dat moment houvast geeft.

“Samen is makkelijk. Tot het schuurt.”

Onder druk grijpen we terug op wat we kennen

Onder druk popt er automatisch een oud script op. Een reflex die bedoeld is om houvast te geven zodra overzicht verdwijnt. Als het spannend wordt, zoeken we iets vasts. Iets zichtbaars. En daarom wijzen we naar personen en niet naar patronen, want die zijn niet zichtbaar. Wijzen naar mensen is geen fout. Het is een oeroude manier om grip te houden. Door het probleem behapbaar te maken, herleidbaar, naar iemand.

Alleen… precies daar verdwijnt het collectief uit beeld. Niet expres. Het glipt weg. Wat overblijft zijn individuen. Zichtbaar en aanwijsbaar. Houvast in een onrustige omgeving.

Het voelt logisch. Want gedrag lijkt persoonlijk. Dominant. Stil. Kritisch. Afwezig. En toch klopt dat verhaal zelden helemaal. Want dezelfde persoon die in het ene team als lastig wordt ervaren, kan in een ander team ineens floreren. De stille neemt ruimte. De kritische bouwt mee. De dominante wordt zachter. Niet omdat ze veranderd zijn, maar omdat de dynamiek waarin ze terechtkomen dat mogelijk maakt.

“Gedrag is zelden van iemand. Meestal van ons.”

Toch blijven we, juist als het schuurt, zoeken naar wie we moeten bijsturen, corrigeren, fixen. En ongemerkt landt de verantwoordelijkheid daarvoor steeds op dezelfde plek. Het kost leiders veel energie. Niet omdat mensen hun best niet doen, maar omdat het systeem zo is ingericht dat het steeds bij hun terechtkomt.

Wat als dat geen persoonlijke tekortkoming van leiders is, maar de invloed van collectieve gewoontes? Want gedrag ontstaat door de kracht van het collectief. Wat als de vraag niet is wie domineert, achterblijft of afhaakt, maar welk patroon speelt op zodra het spannend wordt?

Niet ingrijpen, niet laten lopen

Soms is er maar een kleine verschuiving nodig. Niet vooraf. Niet als afspraak. Maar precies op het moment dat je voelt: dit gesprek kantelt en de energie verandert. Verleg dan de aandacht van de inhoud van het gesprek naar wat er nu gebeurt in het gesprek zelf.

• Wat valt ons op in hoe we dit gesprek voeren?
• Doen we dit vaker op deze manier?
• Helpt dit ons eigenlijk vooruit?

En als het antwoord nee is, hoeft dat niet meteen opgelost te worden. Het is de eerste stap om het weer samen te zien. Door het patroon te benoemen, zonder iemand te corrigeren. Op dat moment verandert de energie van het gesprek. Het inhoudelijke probleem is natuurlijk niet meteen verdwenen, maar het oude script krijgt even geen hoofdrol meer. De aandacht verschuift van personen naar patronen. En ineens hoeft niemand het meer alleen te dragen. Dat voel je meteen: het gesprek wordt lichter, de schouders zakken, er komt weer ruimte.

En dat alleen al is winst. Niet vechten tegen die oude reflex, maar hem leren herkennen. Opmerken wanneer hij het stuur overneemt. En dan bewust ruimte geven aan iets anders.

Gedrag voelt persoonlijk, maar ontstaat zelden alleen. Wie dat blijft zien, ook onder druk, verliest minder energie. En bouwt aan iets wat sterker is dan correctie: een collectief dat ook onder druk de ambities samen waarmaakt.