In mijn jaren als humanistisch geestelijk verzorger bij het Korps Mariniers, leerde ik veel over leiderschap. Hoe het werkt en hoe het soms beter kan. Ik zag leidinggevenden die hun stem verhieven wanneer jonge mariniers een opdracht niet goed uitvoerden. Maar ik zag ook leiders die rustig bleven, met een zachte maar gezaghebbende stem uitlegden om het anders aan te pakken.

Het zal niet verbazen: die laatste categorie had mijn voorkeur. Rust en gezag blijken vaak effectiever dan volume en intimidatie.

Mutt en Jeff

Binnen het Korps Mariniers kwam ik nog een andere leiderschapsdynamiek tegen. Een methode die minder expliciet werd benoemd, maar des te herkenbaarder was in de praktijk: de Mutt en Jeff-strategie. Begin twintigste eeuw verscheen in de Verenigde Staten een populair stripduo: Mutt and Jeff. Mutt was de sluwe, hebzuchtige, soms harde onderhandelaar. Jeff was de vriendelijke, begripvolle en ongevaarlijke tegenhanger. Samen vormden zij een krachtig contrast. In managementtermen kennen we dit als de ‘good cop, bad cop-techniek’.

 

Ook binnen militaire teams zag ik dit terug. In een geweergroep was de sergeant vaak de verbindende figuur, de goede vader, de redelijke leider die nuance aanbracht. De korporaal nam dan geregeld de rol van de strenge handhaver op zich, die tot het uiterste ging. Natuurlijk is dit een karikatuur, maar veel organisaties herkennen vergelijkbare patronen. Belangrijk: deze rolverdeling ontstaat lang niet altijd bewust. Soms groeit ze organisch. Maar het effect is reëel.

Waarom werkt het?

Voordeel van deze stijl is dat het leidt tot snellere besluitvorming. Onder druk van de 'bad cop' kan de tegenpartij haast maken met het sluiten van een deal, vaak op basis van het aanbod van de 'good cop', wat gunstig kan zijn voor de partij die deze tactiek gebruikt. Je ziet deze techniek soms ook in sollicitatiegesprekken waarbij het wordt gebruikt als test hoe iemand zich staande houdt. De 'bad cop' kan de grenzen opzoeken en stressbestendigheid testen, terwijl de 'good cop' de relatie behoudt. 

Waarom is het riskant?

De keerzijde is minstens zo relevant en vaak onderbelicht. De techniek is gebaseerd op manipulatie en niet op oprechte beïnvloeding, wat kan leiden tot wantrouwen en een slechte reputatie. Het kan ook leiden tot patstellingen. Als de tegenpartij door de tactiek heen prikt, kan dit leiden tot defensief gedrag, irritatie en het afbreken van de onderhandelingen.

Het risico is dat het relaties op de lange termijn kan vernietigen. Het gebruik van deze strategie schaadt op den duur het vertrouwen, wat nadelig is als er sprake is van een langdurige samenwerking. Als de 'bad cop' te ver gaat, kan de andere partij besluiten de kamer te verlaten of een klacht in te dienen, waardoor de relatie tijdelijk wordt verbroken of op den duur zelfs opgezegd. 

In organisaties die afhankelijk zijn van duurzame relaties, wederzijds vertrouwen en psychologische veiligheid, kan deze strategie dus contraproductief uitpakken. De kernvraag is dan ook: Past deze stijl bij de cultuur en de langetermijndoelen van uw organisatie?

De les voor leiders

Leiderschap draait niet alleen om effectiviteit op korte termijn, maar ook om legitimiteit op lange termijn. Psychologische druk kan resultaat opleveren. Vertrouwen bouwt relaties. En in een wereld waarin organisaties steeds meer afhankelijk zijn van duurzame samenwerking intern én extern is de vraag niet alleen: werkt het? Maar vooral: wat doet het met vertrouwen, reputatie en moreel kapitaal? Misschien is dat uiteindelijk de echte toetssteen van leiderschap.