We praten volop over AI-transformatie, digitale vaardigheden en de toekomst van werk. Tegelijkertijd lijkt het nog niet vanzelfsprekend dat medewerkers tijdens hun werk openlijk gebruikmaken van AI. Terwijl we gewend zijn collega's te raadplegen, kan het inschakelen van een AI-agent tijdens een gesprek of vergadering nog altijd verbaasde reacties oproepen. Dat zegt mogelijk iets over onze opvattingen over samenwerking, deskundigheid en de cultuur waarin we werken.

 Ik heb er een collega bij. Alleen staat die niet op de loonlijst.

Ik gebruik AI niet alleen om teksten te verbeteren, informatie op te zoeken of documenten samen te vatten. Ik werk ermee samen. Ik bespreek vraagstukken, toets mijn aannames, onderzoek alternatieven en laat mijn redeneringen kritisch bevragen. Soms helpt AI mij om een complex beleidsvraagstuk te doorgronden, een vergadering voor te bereiden of tijdens een gesprek een andere invalshoek te verkennen.

Voor mij voelt dat steeds minder als het gebruiken van een instrument en steeds meer als samenwerken met een digitale collega. Een collega die altijd beschikbaar is, eindeloos vragen verdraagt en niet geïrriteerd raakt wanneer ik voor de vijfde keer vraag of een redenering werkelijk klopt.

Uiteraard is AI geen mens. Het heeft geen eigen verantwoordelijkheid, geen menselijke ervaring en kan fouten maken, net zoals mensen overigens. Maar in mijn dagelijkse werk vervult het wel degelijk een functie die ik voorheen vooral met menselijke collega's associeerde: meedenken, spiegelen, analyseren en uitdagen.

Waarom vinden we de ene collega normaal en de andere vreemd?

Stel je een vergadering voor waarin een medewerker vertelt dat hij een vraagstuk met een collega heeft besproken en daarbij op een interessante invalshoek is gekomen. Dat vinden we doorgaans heel normaal. Wanneer dezelfde medewerker vertelt dat hij het vraagstuk met zijn AI-agent heeft besproken, kan de reactie ineens anders zijn. Misschien volgt een grapje, een kritische opmerking of ontstaat de indruk dat iemand zijn werk niet helemaal zelfstandig heeft gedaan.

Dat is opmerkelijk, want we vinden het vanzelfsprekend dat professionals sparren met collega's, externe adviseurs raadplegen en gebruikmaken van zoekmachines of kennisbanken. Het raadplegen van AI past binnen diezelfde manier van werken, al biedt het andere mogelijkheden om informatie te combineren, argumenten te onderzoeken en alternatieven te verkennen.

Er zijn uiteraard terechte aandachtspunten rondom betrouwbaarheid, privacy, informatiebeveiliging en verantwoordelijkheid. Niet iedere AI-toepassing is geschikt voor iedere werksituatie. Maar deze aandachtspunten verklaren niet volledig waarom openlijk AI-gebruik soms ook sociaal ongemak oproept.

Misschien raakt AI aan iets fundamentelers: onze opvattingen over deskundigheid, zelfstandigheid en professionele waarde. We zijn gewend om medewerkers te beoordelen op hun kennis en vaardigheden, terwijl AI steeds meer invloed krijgt op de manier waarop die kennis en vaardigheden worden ingezet. Het gaat daardoor niet alleen om wat iemand zelfstandig kan, maar ook om hoe iemand beschikbare intelligentie verantwoord weet te benutten.

Psychologische veiligheid krijgt er een nieuwe dimensie bij

Psychologische veiligheid gaat over de ruimte die mensen ervaren om vragen te stellen, fouten bespreekbaar te maken, afwijkende opvattingen te delen en hulp te vragen zonder angst voor negatieve sociale gevolgen.

Vanuit mijn PRISM onderzoek naar psychologische veiligheid vind ik het interessant om deze gedachte door te trekken naar het gebruik van AI. Wanneer medewerkers zich vrij voelen om collega's om hulp te vragen, zou diezelfde openheid in beginsel ook moeten kunnen gelden voor het raadplegen van een AI-agent, uiteraard binnen de geldende afspraken.

Als medewerkers hun AI-gebruik liever verbergen, ontstaat een merkwaardige situatie. Organisaties investeren in AI en stimuleren medewerkers om de mogelijkheden ervan te ontdekken, terwijl de organisatiecultuur diezelfde medewerkers mogelijk ontmoedigt om daar open over te zijn.

Als een medewerker zijn AI-gebruik liever verzwijgt, zegt dat dan iets over de medewerker, over AI, of vooral over de cultuur van de organisatie?

Voor mij raakt dit aan de kern van psychologische veiligheid. Wanneer medewerkers niet open durven te zijn over de manier waarop zij werken en tot inzichten komen, wordt het ook lastiger om gezamenlijk te leren van AI-gebruik, resultaten kritisch te beoordelen en afspraken over verantwoord gebruik verder te ontwikkelen.

Inclusie gaat óók over toegang tot intelligentie

Vanuit inclusieperspectief zie ik nog een andere ontwikkeling. AI kan medewerkers ondersteunen die in traditionele werkprocessen niet altijd dezelfde mogelijkheden ervaren. Denk aan iemand die meer tijd nodig heeft om complexe informatie te verwerken, een medewerker die schriftelijk sterker is dan mondeling of iemand die tijdens een snelle vergadering moeite heeft om direct te reageren.

Een AI-agent kan helpen om gedachten te structureren, informatie toegankelijker te maken, vragen voor te bereiden of verschillende perspectieven op een onderwerp te verkennen. Daarmee kunnen medewerkers op een manier deelnemen die beter aansluit bij hun eigen mogelijkheden en behoeften. Niet omdat AI menselijke verschillen wegneemt, maar omdat het aanvullende ondersteuning kan bieden om talenten te benutten.

Tegelijkertijd ontstaat daarmee ook een nieuw inclusievraagstuk. Niet iedereen beschikt over dezelfde toegang tot AI, dezelfde digitale vaardigheden of dezelfde ruimte om ermee te experimenteren. En zelfs wanneer de technologie beschikbaar is, betekent dat nog niet dat medewerkers zich vrij voelen om die te gebruiken.

Wanneer de ene medewerker zonder terughoudendheid AI inzet en een ander bang is daarop beoordeeld te worden, kan een nieuwe vorm van ongelijkheid ontstaan. Inclusie gaat daarmee niet uitsluitend over het beschikbaar stellen van hulpmiddelen, maar ook over een werkomgeving waarin medewerkers die ondersteuning daadwerkelijk kunnen benutten.

De AI-agent als deelnemer aan het werkproces

Tot nu toe organiseren we samenwerking vooral rondom mensen. We bepalen wie aan een vergadering deelneemt, welke expertise nodig is en wie verantwoordelijk is voor de besluitvorming. Met AI-agents ontstaat de mogelijkheid om kunstmatige intelligentie expliciet onderdeel te maken van dat samenwerkingsproces.

Tijdens een beleidsbespreking kan een goedgekeurde AI-agent bijvoorbeeld helpen om aannames in een voorstel te toetsen, ontbrekende perspectieven zichtbaar te maken, mogelijke risico's te identificeren of argumenten voor en tegen een besluit te structureren. Dat hoeft niet achteraf of individueel te gebeuren, maar kan ook onderdeel zijn van een gezamenlijk gesprek. Daarbij gaat het niet om het vervangen van menselijke discussie, maar om het aanvullen ervan. De AI-agent heeft geen formeel mandaat en draagt geen verantwoordelijkheid voor besluiten. Die verantwoordelijkheid blijft bij mensen, die de uitkomsten moeten beoordelen, corrigeren en waar nodig naast zich neerleggen.

Juist wanneer AI-gebruik zichtbaar en bespreekbaar is, kunnen collega's gezamenlijk onderzoeken welke inzichten bruikbaar zijn en waar beperkingen zitten. Dat vraagt naast technische vaardigheden ook om een andere manier van samenwerken.

Wat mij hierin opvalt, is dat we veel aandacht besteden aan het leren werken met AI, maar veel minder aan de vraag hoe medewerkers en leidinggevenden daar in de dagelijkse praktijk mee omgaan.

Leidinggevenden kunnen hierin een belangrijke rol spelen door ruimte te bieden voor het delen van ervaringen, kritische vragen en gezamenlijk leren. Uiteraard binnen duidelijke afspraken over toegestane toepassingen, informatiebeveiliging en menselijke verantwoordelijkheid, en met aandacht voor medewerkers die AI niet willen of kunnen gebruiken. Dit kan al beginnen met een leidinggevende die tijdens een vergadering voorstelt om een vraagstuk met behulp van een toegestane AI-agent vanuit een ander perspectief te bekijken. Niet omdat AI het antwoord bepaalt, maar omdat het een aanvullende bijdrage kan leveren aan de discussie.

Samenwerken met AI vraagt ook iets van onze organisatiecultuur

Voor mij is AI inmiddels een vanzelfsprekend onderdeel van mijn werk. Ik gebruik het om vraagstukken te bespreken, mijn eigen aannames te toetsen en andere perspectieven te onderzoeken. Dat maakt mij niet minder zelfstandig of deskundig, maar helpt mij juist om mijn werk beter te doen.

Wat ik vanuit mijn onderzoek naar psychologische veiligheid interessant vind, is dat we medewerkers enerzijds stimuleren om nieuwe technologie te omarmen, terwijl we nog weinig aandacht lijken te besteden aan de vraag of zij zich ook vrij voelen om daar open over te zijn.

 Misschien moeten we daarom niet alleen investeren in medewerkers die leren samenwerken met AI, maar ook aandacht besteden aan de cultuur waarin zij dat doen. Want als we AI steeds vaker onderdeel maken van onze werkprocessen, zou het ook normaal moeten worden om daar open over te zijn.

Je kan nu ook 24/7 mijn chatbot 'Psychologische Veiligheid op de Werkplek' raadplegen.

Danique D. Scheepers Adviseur Diversiteit & Inclusie - AI & Ethiek - Psychologische Veiligheid.