Werkende mensen kampen steeds vaker met fysieke en psychische klachten, zo blijkt uit de nieuwste cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) over de gezondheidsontwikkelingen in Nederland. Gepensioneerden voelen zich juist vitaler. 

De makkelijke verklaring

Dat is een opmerkelijke ontwikkeling. Want als er één levensfase is waarin mensen gezond zouden moeten zijn, dan is het juist de periode waarin ze werken. Wat is er aan de hand?

De reflex is vaak om naar leefstijl te kijken. Nederlanders bewegen te weinig, zitten te veel en eten ongezond. Bijna de helft van de volwassenen heeft inmiddels overgewicht. Dat speelt zeker een rol. Maar het verklaart niet waarom juist mensen in de werkende leeftijd het zwaarst worden geraakt.

Wat werk met mensen doet

Daarom moeten we naar het werk zelf kijken. Werk kan energie geven: zingeving, vakmanschap, collegialiteit, trots. Maar werk kan energie ook wegtrekken. Door permanente tijdsdruk, hoge administratieve lasten en het gevoel dat je weinig invloed hebt op hoe je je werk doet.

Het lijkt erop dat die tweede variant de afgelopen decennia terrein heeft gewonnen. Professionals besteden steeds meer tijd aan registreren, rapporteren en verantwoorden. Teams krijgen steeds ambitieuzere doelen opgelegd, terwijl hun regelruimte afneemt. Beslissingen worden hoger in de organisatie genomen en processen worden strakker dichtgeregeld.

Minder regelruimte, meer stress

Het Job Demand Control-model van arbeidspsycholoog Robert Karasek liet bijna een halve eeuw geleden al zien wat er dan gebeurt. Gezond werk ontstaat wanneer hoge eisen samengaan met voldoende regelruimte: wanneer mensen invloed hebben op hun werk en hun vak kunnen uitoefenen. Verdwijnt die regelruimte, dan ontstaat stress. En dat zien we terug in de cijfers.

Ook het rapport Het betere werk van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid laat zien dat de kwaliteit van werk een belangrijke factor is voor gezondheid, motivatie en betrokkenheid. Werk met weinig autonomie en voortdurende druk tast mensen aan.

Vitaliteitsbeleid als symptoombestrijding

Toch wordt gezondheid in organisaties nog vaak benaderd alsof het vooral een individuele verantwoordelijkheid is in plaats van een organisatievraagstuk. Medewerkers moeten vitaler worden, meer bewegen en beter slapen. HR organiseert vitaliteitsweken, bedrijfsfitness, workshops werk-privébalans, mindfulnesssessies of gratis fruit op het werk.

Dat helpt misschien een beetje, maar het raakt niet de kern. De echte vraag is namelijk: hoe gezond is de manier waarop we werk organiseren?

De les van vitale ouderen

Veel mensen ervaren na hun pensioen iets dat ze in hun werkende leven waren kwijtgeraakt: rust, autonomie en ruimte om eigen keuzes te maken. Precies de ingrediënten die volgens vrijwel elk onderzoek bijdragen aan gezond werk.

Vitale ouderen, zieke werkenden. Het lijkt een paradox, maar het is de uitkomst van keuzes die we decennialang hebben gemaakt over hoe we werk organiseren.

We weten al lang wat gezond werk is. En toch organiseren we het structureel anders. Dat is een schandaal.