De ontzetting van de spreker ging niet over relschoppers en vernielingen bij een uit de hand gelopen demonstratie, maar over onze overheid en de Wet toelating terbeschikkingstelling arbeidskrachten (Wtta) die binnenkort in werking treedt. Een wet die bedoeld is om misstanden en uitbuiting in specifieke sectoren tegen te gaan, maar die voor alle sectoren gaat gelden en veel kleine ondernemers en zzp’ers in de dienstensector grote kopzorgen oplevert. 

Over die wet willen we het hier niet hebben. Wél over het fenomeen dat mensen zuchten over beleid, wetten en regels die losgezongen lijken van de werkelijkheid en die zonder echte kennis van de praktijk lijken te zijn geformuleerd. Daar wordt heel wat over gezucht en geklaagd. Soms onterecht, als de mopperaars eigenlijk gewoon geen zin hebben in nieuw beleid dat hun vrijheden of vertrouwde routines aantast, of als ze het niet eens zijn met de doelstellingen van het beleid. 

Maar minstens zo vaak is de klacht dat het beleid niet aansluit bij de werkelijkheid wél terecht. Denk aan onmogelijke verantwoordingseisen in de zorg. Aan nieuwe geluidsnormen voor Schiphol waardoor de overlast voor omwonenden groter in plaats van kleiner wordt. Aan het achterstallig onderhoud aan veel bruggen en wegen, dat inmiddels grote risico’s, overlast en hoge kosten met zich meebrengt. Dat is geen onvoorzienbare pech die ons overkomt, maar een gevolg van jarenlang beleid om onderhoud uit te stellen. Daar is al vele jaren aandacht voor gevraagd, maar die signalen zijn niet echt doorgedrongen in de bubbels van politiek en beleidsmakers. Of denk aan het onderwijs, waar door de politiek keer op keer nieuwe ambities en doelstellingen worden gestapeld, kennelijk zonder goed beeld van wat realistisch is. Zo komt niet alleen weinig terecht van al die ambities, maar raken ook de kernfuncties van het onderwijs in de knel. Om van de Toeslagenaffaire maar niet te spreken. 

Het gekke is dat de meeste bestuurders en politici zich er zeer van bewust zijn dat ze goed moeten weten wat er speelt. Op LinkedIn en andere socials zie je berichten van het ene na het andere werkbezoek van bestuurders of politici aan bedrijven, instellingen en gebieden die tot hun portefeuille behoren. Sommige bestuurders lopen zelfs dagen mee met de uitvoering. 

Anderen hebben een portefeuille die aansluit bij hun achtergrond of opleiding, waardoor ‘het veld’ ze niet onbekend is. Bovendien worden ze ook nog eens geadviseerd en gebriefd door hun ambtenaren. Ambtenaren waarvan velen sinds de Toeslagenaffaire nog eens extra zijn getraind in ‘loyale tegenspraak’, terwijl aan hun bestuurders nog maar eens is uitgelegd dat loyale tegenspraak van ambtenaren gewaardeerd en gekoesterd moet worden. Bij de rijksoverheid en bij landelijke dienstverleners is aan diverse ambtelijke ‘loketten’ opdracht gegeven om signalen over onbedoelde effecten van wet- en regelgeving te verzamelen en door te geven (de zogeheten ‘knelpuntenbrieven’). Veel ambtenaren hebben tot hun verwondering ontdekt dat hun managers en bestuurders liever worden meegenomen in casuïstiek dan in taaie beleidsevaluaties. 

De opdracht om politici en bestuurders te informeren over wat er in de uitvoering gebeurt wordt ook nog eens wettelijk ondersteund door het informatierecht: het fundamentele recht en de plicht die leden van de Tweede en Eerste Kamer maar ook gemeenteraadsleden hebben om volledige, tijdige en begrijpelijke informatie te ontvangen van ministers en staatssecretarissen dan wel het college van B&W. Dit recht is essentieel voor het parlement en gemeenteraden om hun controlerende, wetgevende en verantwoordingsfuncties effectief te kunnen vervullen. 

Hoe kan het dan dat politiek bestuur en beleid toch zo vaak losgezongen lijken te zijn van de uitvoering en de werkelijkheid? Dat wetten en beleid die niet aansluiten op de werkelijkheid toch gewoon worden vastgesteld? Dat is complexer dan het lijkt en niet simpel op te lossen. Tussen praktijk en politiek zijn er in beide richtingen nogal wat belemmeringen om goed in verbinding te blijven. 

Soms kom je in de ivoren torens bestuurders en beleidsambtenaren tegen met een wereldvreemdheid die niet onderdoet voor die van Marie Antoinette (“als mensen geen brood meer kunnen betalen dan kunnen ze toch gewoon cake eten?”). Maar meestal is het helemaal niet zo grotesk en daardoor veel moeilijker te herkennen en aan te pakken. Zo leidt vrees voor cliëntelisme en precedentwerking er vaak toe dat klachten over de uitwerking van beleid niet worden doorgeleid. Een andere factor is dat de werkelijkheid vaak sneller verandert dan beleid en wetgeving kunnen bijbenen. Omgekeerd leidt dat er vaak ook toe dat mensen in de uitvoering gedesillusioneerd raken over de handvatten die het beleid biedt voor hun dagelijkse werk en daarom niet meer proberen alle beleidsstukken te lezen.

Misschien wel de belangrijkste factor zijn de vertekeningen die ontstaan door ‘bounded rationality’: de begrensde rationaliteit van het menselijk brein. Informatie-overload, confirmation bias, tunnelvisie en wensdenken spelen ons allemaal parten.

Bijna niemand kan alle rapporten, adviezen en memo’s over dossiers waarover besluitvorming gevraagd wordt werkelijk helemaal lezen. En zelfs als je dat kunt, is de vraag hoe je al die informatie verwerkt als je brein je tegelijkertijd aanspoort om overzicht en duidelijkheid te zoeken: bevestiging van de dingen die je al dacht, herkenning in vertrouwde paradigma’s, handelingsperspectief in duidelijke oplossingsrichtingen. 

En zet dan, als je probeert te doorgronden hoe het zit, het geroep van publiek en media om leiderschap en daadkracht maar eens opzij…

Willen we zorgen dat bestuur en uitvoering productief verbonden blijven, dan is er meer nodig dan de uitvoering aansporen om toch vooral signalen te blijven geven. Meer dan voorkomen dat signalen blijven steken bij beleidsafdelingen en managementlagen. Dan moeten we zorgen dat relevante signalen uit de uitvoering écht overkomen bij het bestuur en daar besproken en op waarde geduid kunnen worden. Dat in de competitie om een plek op de bestuurlijke agenda een casus het niet wint van de bevindingen uit een evaluatieonderzoek.

Dat taal, toon en timing effectief zijn. Dat de geadresseerden ontvankelijk kùnnen zijn. Dat er in het werkproces tijd en tussenruimte is om te luisteren en te verwerken. Dat is niet iets wat je aan individuele bestuurders en uitvoerenden kunt overlaten. Dat moeten we samen organiseren. 

In Politiek en uitvoering verbinden als mensenwerk. Een gedragsgeïnformeerde agenda voor informatiebenutting over de uitvoering door de politiek laten Thomas Schillemans, Isa Bertram, Erik-Jan van Dorp en anderen zien dat informatievoorziening pas tot informatiebenutting kan leiden als de informatie zo wordt geordend, gedoseerd en aangeleverd dat de ontvangers het kùnnen ontvangen, verwerken en benutten. De auteurs noemen dit een ‘gedragsgeïnformeerde agenda voor informatiebenutting’. Wij beschouwen dit als het behoorlijk organiseren van een gezonde informatiebalans tussen bestuur en uitvoering. Van bestuurders en managers van publieke organisaties mogen we verwachten dat zij daar actief op sturen. 

Nog even terug naar de Wtta, de wet waarmee we begonnen. Hoe kan het nou dat er opnieuw een wet wordt doorgeduwd terwijl het veld al veel signalen heeft afgegeven dat die wet meer kapot maakt dan je lief is? Het probleem is vermoedelijk niet dat die signalen niet doorkomen, maar dat andere signalen harder klinken en meer resoneren. Misschien klinkt de roep om te laten zien dat de overheid wel degelijk durft doorpakken wel harder, na de Wet DBA waarvan de handhaving eerst jarenlang werd uitgesteld en vervolgens nauwelijks mogelijk bleek. Misschien laten veel aanstaande gedupeerden nog niks van zich horen omdat zij vanuit de ervaring met de Wet DBA denken dat het ook dit keer niet zo’n vaart zal lopen. We gaan het zien. 

Zie Politiek en uitvoering verbinden als mensenwerk.