Op de afdeling staat een fruitschaal. Naast de printer hangt de poster van de vitaliteitsweek. En om 22.40 uur stuurt de directeur nog een mail, met onderaan: “Geen haast hoor.”

Iedereen weet dat die mail wél haast heeft.

Daar zit de kern van het probleem. Organisaties investeren steeds meer in welzijn, en tegelijk draait er onder de oppervlakte een systeem dat precies het omgekeerde vraagt. Over dat systeem gaat dit verhaal: waarom welzijn zo vaak niet landt, en wat een organisatie onbewust nog meedraagt.

Welzijn is de nieuwste ongeschreven regel

Volgens de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden van CBS en TNO had in 2025 20,7 procent van de werknemers burn-outklachten. Eén op de vijf. Dus komt er een mindfulness- app, een stappenchallenge, een workshop veerkracht. Allemaal goedbedoeld.

Alleen landt het aanbod op hetzelfde systeem dat de stress veroorzaakt. En dan gebeurt er iets wat bijna niemand hardop zegt: welzijn wordt een nieuwe prestatie. Naast goed presteren moet je nu ook nog ontspannen zijn, fit, mindful en veerkrachtig.

Zo wordt welzijn weer iets wat moet

• De stappenchallenge wordt een ranglijst, en wie onderaan staat, voelt zich schuldig.

• De ademoefening wordt een vinkje op een lijst die al te lang was.

• De lunchwandeling sla je over, want er staat nog een deadline.

• Na de workshop veerkracht lees je de volgende ochtend om 07.30 uur alweer je mail.

Preventie wordt zo precies wat het wilde voorkomen.

Ik maakte zelf van rust een prestatie

Ik weet hoe dit werkt, want ik deed het zelf. Bijna twintig jaar was ik IT-ondernemer, met 25 mensen en werkweken van 60 tot 80 uur. Na een kettingbotsing op een Deense snelweg lag ik met een bloeddruk van 200 in het ziekenhuis. Ik mocht pas naar huis als die weer normaal was.

Dus ging ik keihard mediteren. Doelgericht, gedisciplineerd, met mijn ogen op de meter. Terwijl ik eigenlijk maar één ding wilde: getroost worden.

Zo diep zit het. Wie gewend is om door te gaan, maakt van alles een taak, ook van rust. Geef zo iemand een welzijnsprogramma, en het systeem verandert het in nog een project.

Ook een organisatie heeft voorouders

In mijn praktijk zie ik dat een patroon niet altijd in iemands eigen leven begint. Soms draag je iets mee uit je familie, van generaties voor je. Een grootmoeder die in de oorlog leerde niet te klagen. Een vader die zijn verdriet nooit mocht tonen. Niemand heeft het je ooit opgedragen, en toch doe je het.

Met organisaties werkt het precies zo.

Elke organisatie heeft haar voorouders. De oprichter die nooit vakantie nam. De crisis van vijftien jaar geleden, toen iedereen in het weekend doorwerkte om het bedrijf te redden. De reorganisatie waarna niemand nog durfde te zeggen dat het te veel werd. De mensen die het meemaakten zijn vaak allang vertrokken, en toch leeft het voort in regels die nergens staan:

• hier ben je altijd bereikbaar;

• wie om half zes vertrekt, is minder betrokken;

• een probleem los je zelf op, anders lijk je zwak.

Nieuwe medewerkers nemen die regels over zonder dat iemand ze uitlegt, zoals een kind de regels van een gezin overneemt. En net als in een familie valt het vaak juist uit bij wie het meest loyaal is. Wie uitvalt, is meestal niet de zwakste schakel, maar degene die het trouwst heeft gedragen wat nooit is uitgesproken.

Daar kan geen vitaliteitsweek tegenop. Zolang de onderstroom zegt dat rust iets is voor wie het niet aankan, gaat er niemand echt uitrusten.

Als oud-IT’er zie ik het als verouderde code. Ergens diep in het systeem draait een stuk programma dat ooit logisch was en nooit is opgeruimd. Je ziet het niet, en het vertraagt alles. Je lost dat niet op door er nog iets bovenop te bouwen. Je gaat kijken wat er op de achtergrond draait.

Drie delen die elk welzijnsprogramma overnemen

Onder het gedrag aan de oppervlakte zitten innerlijke delen: slimme oplossingen van vroeger, die nog steeds aan het stuur zitten. In mijn werk kom ik er drie steeds weer tegen.

• De Doener maakt er een prestatie van.
  Hij rust pas als alles af is, en het is nooit af. Ooit leerde hij dat wat je deed gezien werd. Wie je was, nog niet.
• De Controleur maakt er een schema van.
  Hij loopt alles drie keer na, want als je alles in de gaten hield, kon niets je verrassen.
• De Pleaser doet mee omdat het verwacht wordt.
  Hij zegt ja voordat hij voelt of hij het wil, want als jij je aanpaste, bleef het rustig om je heen.

Je hoeft ze niet weg te halen. In elk deel zit ook een krachtkant: de Doener wordt de Inspirator, de Controleur de Hoeder, de Pleaser de Vredestichter. Zodra je ziet wie er aan het stuur zit, kun je weer zelf kiezen.

Inzicht werkt pas als het geen taak wordt

Ik ben ook betrokken bij een app die werkenden inzicht geeft in hun stress. Juist daar zie ik hoe dun de lijn is. Mensen gebruiken zoiets pas echt als ze zelf ervaren wat het oplevert. Zodra het voelt als een opdracht van de werkgever, haakt precies het systeem af dat je wilt bereiken.

Hetzelfde zie ik in mijn praktijk. Veel professionals weten precies dat ze te hard werken. Ze hebben de boeken gelezen, en toch liggen ze om drie uur ’s nachts wakker. Een patroon woont niet in je hoofd. Wat je weet, moet landen: van hoofd, naar hart, naar buik. Pas dan verandert gedrag, zonder dat iemand het hoeft af te dwingen.

Stop met toevoegen, begin met opruimen

Schaf eerst een regel af, voordat je iets nieuws aanbiedt. Vraag in je volgende overleg: welke regel volgen wij hier, die nergens staat? Laat de stilte daarna gewoon bestaan. Kies er één, en spreek hardop af dat die niet meer geldt.

Kijk naar wie het meest draagt. Wie nooit klaagt, altijd bereikbaar is en alles oppakt, loopt vaak meer risico dan wie de vitaliteitsweek overslaat.

Doe het zelf voor. Een programma over balans werkt niet als jij om 22.40 uur nog mailt, ook niet met “geen haast” eronder. Je team volgt wat je doet, veel meer dan wat je aanbiedt.

Maak wat overblijft klein en echt vrijwillig. Geen ranglijsten, geen streaks, geen deelnamepercentages als succesmaat. Rust die je moet halen, voelt al snel als werk.

De rust lag er al

Toen ik zelf eindelijk stopte met zoeken en met verwondering naar mezelf ging kijken, vond ik de rust die ik al die jaren najoeg. Ze lag er al, onder alles wat ik dacht te moeten. Ik hoefde er niets voor te doen, alleen te stoppen met rennen.

Voor organisaties geldt hetzelfde. Een organisatie die minder hoeft, hoeft ook minder te herstellen. Je hoeft geen betere versie van jezelf te worden, en je organisatie ook niet. Zien wie je niet bent, is meer dan genoeg.