Hoe een gewonnen discussie een verloren overeenkomst wordt

Cover stories

In de afgelopen periode heb ik aan mogen schuiven bij enkele directietafels. Het is er de tijd voor; het jaar 2027 komt immers in zicht, met nieuwe kansen en nieuw geluk. In de meeste gevallen praten ze eerst inhoudelijk over de verwachtingen van het verloop van hun producten en dan weet ik niet meer zo precies waarom ik erbij moet zitten, maar wat later komen ook zaken aan de orde die met doelstellingen en het overbrengen ervan te maken hebben. Vooral dat laatste is interessant en daarmee verdwijnt ook mijn spek-en-bonen gevoel.

Die directies kunnen hun doelstellingen en directieven vaak uitstekend uitleggen en ook waarom elk standpunt hierin juist is. Ze hebben de kennis, begrijpen de procedures, beheersen de cijfers en hebben vaak jarenlange ervaring. Hun argumenten zijn daarbij doorgaans goed onderbouwd. Daar ligt het probleem dan ook niet.

Het probleem ontstaat wanneer de juistheid van hun argumenten belangrijker wordt dan het resultaat dat ze ermee proberen te bereiken. Bij een van die directies kwamen tijdens de gesprekken met de manager een aantal praktische voorstellen op tafel die behoorlijk afweken van wat zijn directeur voor ogen heeft.

Die reageert bijna onmiddellijk met argumenten waarom die voorstellen niet zullen werken. Hij noemt eerdere ervaringen, financiële beperkingen en organisatorische bezwaren. De manager probeert nog iets te verduidelijken, maar wordt opnieuw strak gecorrigeerd en uiteindelijk haalt hij bakzeil. Hij voelt aan alles dat hij aan het kortste eind trekt.

De directeur, daarentegen, concludeert dat zijn argumenten overtuigend genoeg waren.

En misschien waren ze dat ook wel. Maar het is evengoed mogelijk dat die manager eenvoudigweg geen zin meer had om verder te praten. Dat verschil wordt in organisaties opvallend weinig onderzocht. Het is zorgelijk dat zo’n zelfverzekerdheid vanuit een directeur geen enkel controlerend of corrigerend systeem tolereert. Hetzelfde zie je vanuit managers naar hun medewerkers toe. Organisaties functioneren fractaal en daarmee onvoorstelbaar voorspelbaar.

Vaak is een gewonnen discussie ook een verloren overeenkomst.

Een gewonnen discussie levert namelijk niet automatisch overtuiging op. Laat staan betrokkenheid. Wie zich voortdurend moet verdedigen, zal op enig moment besluiten zijn ideeën maar lekker voor zichzelf te houden. Directies krijgen vervolgens steeds minder tegenspraak. Ze kunnen dat verheugd ervaren als langzaam groeiend gezag, terwijl ze in werkelijkheid hun informatievoorziening snel aan het beschadigen zijn. En dat heeft, ongemerkt maar niet onopgemerkt, serieuze gevolgen.

Trots hoeft overigens helemaal geen slechte eigenschap te zijn. Wie trots is op het eigen vakmanschap, prestaties of ontwikkeling beschikt over een waardevolle motivatie.

Maar trots kan omslaan in hoogmoed. Vooral wanneer iemand eigenwaarde ontleent aan zijn positie, deskundigheid of het vermogen anderen te overtroeven: wie zijn eigenwaarde uit zijn positie haalt, heeft geen schouders voor het gewicht ervan.

Dan voelt een kritische vraag al snel als een aanval en een afwijkende mening als een vorm van ongehoorzaamheid. En een medewerker die iets beter weet dan zijn leidinggevende, voelt mogelijk als een bedreiging.

Dat laatste is bijzonder kostbaar.
Een manager die de deskundigheid van zijn medewerkers als een aantasting van zijn eigen gezag ervaart, staat voor een bijna onmogelijke opgave. Hij heeft immers bekwame medewerkers nodig om goed te presteren, maar kan hun bekwaamheid moeilijk verdragen wanneer die de zijne overstijgt. Hij zal hun initiatieven afremmen, hun prestaties relativeren of hun verantwoordelijkheden beperken. Niet noodzakelijk omdat hij de onderneming wil schaden. Welnee, hij kan oprecht menen dat hij de kwaliteit bewaakt. 

En wie trekt hem aan zijn mouw? Niet iemand die voor zijn beoordeling, promotie of salarisontwikkeling van hem afhankelijk is. Zo ontstaat een omgeving waarin de behoefte van één persoon aan erkenning de ontwikkelingsruimte van vele anderen kan beperken. Dat is precies waar het bij leiderschap vaak om draait:

Niet de persoonlijke voldoening van een overwinning, maar de kwaliteit van het resultaat telt.

Wanneer het ego op de stoel van de onderneming gaat zitten

De Franse psychoanalyticus en leiderschapsdeskundige Manfred Kets de Vries heeft veel geschreven over de invloed van onbewuste motieven, onzekerheid en zelfmisleiding op het gedrag van leidinggevenden. Zijn werk laat zien hoe moeilijk het voor mensen met macht kan zijn om hun eigen kwetsbaarheid onder ogen te zien. Dat is begrijpelijker dan we misschien zouden willen.

Leidinggevenden worden geacht beslissingen te nemen, richting te geven en verantwoordelijkheid te dragen. Twijfel tonen wordt niet in iedere organisatie gewaardeerd. Ongelijk erkennen kan worden ervaren als gezichtsverlies.

Wat een merkwaardige paradox!
Een manager die toegeeft zich te hebben vergist, kan daarmee zijn geloofwaardigheid enorm vergroten. Een manager die tegen beter weten in zijn oorspronkelijke besluit verdedigt, kan die geloofwaardigheid blijvend beschadigd verliezen.

Maar het eerste vraagt iets wat niet iedereen gemakkelijk opbrengt: sterker zijn dan je trots, oftewel de bereidheid om persoonlijke trots tijdelijk ondergeschikt te maken aan het belang van anderen.

En precies daar zit het belangrijke verschil tussen zelfvertrouwen en hoogmoed. Zelfvertrouwen maakt het mogelijk om ongelijk te hebben zonder je minderwaardig te voelen. Hoogmoed maakt het noodzakelijk om gelijk te krijgen teneinde je niet minderwaardig te hoeven voelen. Dat onderscheid is in de dagelijkse praktijk lang niet altijd zichtbaar. Beide managers kunnen immers beslist, overtuigend en zelfverzekerd overkomen. Pas wanneer iemand hen tegenspreekt, wordt duidelijk hoeveel ruimte er werkelijk bestaat voor andere opvattingen.

De verborgen rekening

Organisaties zijn doorgaans uitstekend in staat hun kosten te registreren. Salarissen, huisvesting, inkoopprijzen, transportkosten en overhead verschijnen keurig in financiële overzichten. Maar waar boeken we nou die kosten van gekrenkte trots?

De klant die na een belerend gesprek niet meer terugkomt. De deskundige medewerker die vertrekt omdat zijn leidinggevende geen tegenspraak verdraagt. Het verbeteringsvoorstel dat nooit wordt ingediend. De commerciële kans die verloren gaat doordat twee managers elkaar geen succes gunnen. Of de directeur die wordt vervangen omdat hij zijn werk zo goed doet dat de eigenaar van de organisatie zich bedreigd voelt. Over onderstroom gesproken, zeg.

De financiële gevolgen kunnen aanzienlijk zijn, maar worden zelden aan hun werkelijke oorzaak toegeschreven. Welke grootboekrekening zou je trouwens moeten verzinnen?

Het vertrek van een medewerker wordt een arbeidsmarktprobleem. Een verloren klant wordt toegeschreven aan concurrentie. Tegenvallende resultaten leiden tot een volgende reorganisatie.

Dat de persoonlijke behoefte van een leidinggevende om zijn positie te beschermen aan deze gebeurtenissen heeft bijgedragen, blijft buiten beschouwing. En zo kan een manager jarenlang worden gewaardeerd om zijn daadkracht, terwijl de onderneming ondertussen de rekening betaalt voor zijn onvermogen om een discussie te verliezen.

Wat probeer je eigenlijk te winnen?

Natuurlijk hoeft een leidinggevende niet voortdurend toe te geven. Soms zijn impopulaire beslissingen noodzakelijk. Soms moet iemand met duimschroeven worden gecorrigeerd. En soms is een verschil van inzicht eenvoudigweg niet te overbruggen. Het gaat er niet om dat iedereen altijd tevreden de Plek der Moeite verlaat.

Het gaat erom dat de leidinggevende onderscheid blijft maken tussen het belang van de zaak en zijn behoefte aan persoonlijk gelijk. Daarvoor heb je geen nieuw managementmodel nodig. Wel de bereidheid om tijdens een verhitte discussie een ongemakkelijke vraag te stellen:

Probeer ik hier nog iets voor elkaar te krijgen, of probeer ik vooral te voorkomen dat ik verlies?

Natuurlijk kan die vraag behoorlijk confronterend voor je zijn. Maar met dit besef heb je al de helft van het probleem opgelost.

Wat doe jij?

Want misschien blijkt dat je al tien minuten niet meer bezig bent met het belang van de onderneming, maar met het verdedigen van je eigen gelijk. En misschien heeft degene tegenover je allang besloten om niet met je verder te discussiëren. Dat betekent dat je gecanceld wordt, niet dat je gewonnen hebt. Probeer eens te wat winnen door iets te verliezen, zoals je dat met de schaakpartijtjes van je (klein-)zoon ook doet.

Trots wordt heel vaak duur betaald. Niet noodzakelijk door degene die zijn gelijk kreeg, maar door de organisatie die het vervolgens met de gevolgen moet doen. En het meest merkwaardige is: op de jaarrekening staat nergens dat de directeur de discussie heeft gewonnen.

Marcel Pieterman is Head of Training bij PMC Training in Roosendaal en auteur van de managementromans Het Ontwikkelingstheater Eerste en Tweede Bedrijf.

Deel uw  ervaringen op ManagementSite

Wij zijn altijd op zoek naar ervaringen uit de praktijk, wat werkt wel, wat niet.

SCHRIJF MEE

Als u 3 of meer artikelen per jaar schrijft, ontvangt u een gratis pro-abonnement twv €200,--

Meer over Probleemoplossing en besluitvorming