Het woord ‘ego’ hoor je tegenwoordig overal. In gesprekken over leiderschap, in spirituele uitwisseling, in  coaching, relaties en op sociale media. Iemand die graag gelijk krijgt, heeft een groot ego. Iemand die zichzelf voortdurend op de borst klopt, wordt egocentrisch genoemd. En wie slecht tegen kritiek kan, zou vooral last hebben van zijn ego. Maar klopt dat? Is egogedrag altijd ezelf belangrijk vinden? Of zit er iets anders achter, iets wat veel menselijker is dan we denken?

Het interessante is dat egogedrag lang niet altijd zichtbaar is als arrogantie of zelfoverschatting. Ook iemand die voortdurend anderen tevreden probeert te stellen, conflicten vermijdt of zichzelf wegcijfert, kan door zijn ego worden aangestuurd. Dat klinkt misschien vreemd, maar die verschillende gedragingen hebben iets gemeen: ze zijn erop gericht een bepaald beeld van jezelf overeind te houden. En daarmee komen we bij een interessante vraag. Wie ben je eigenlijk als je niets hoeft te bewijzen?

Het ego wil iets beschermen

Egogedrag is -volgens een definitie- gedrag waarbij iemand vooral bezig is om zijn zelfbeeld te beschermen, te bevestigen of te versterken. Soms gaat dat ten koste van openheid, contact met anderen en het vermogen om vrij te kiezen.

Stel dat iemand tijdens een vergadering kritiek krijgt. Hij voelt zich aangevallen en begint onmiddellijk uit te leggen waarom hij gelijk heeft. Hij luistert nauwelijks meer naar de ander. Zijn belangrijkste doel is niet langer om samen een probleem op te lossen, maar om zijn eigen positie te verdedigen. Dat is een herkenbare vorm van egogedrag.

Maar neem nu iemand die in dezelfde vergadering voortdurend instemt met anderen, terwijl hij eigenlijk een andere mening heeft. Hij wil geen gedoe. Hij is bang om lastig gevonden te worden of de waardering van zijn collega's te verliezen. Ook hij beschermt een beeld van zichzelf: dat van de aardige, prettige collega met wie iedereen goed kan opschieten.

De een verdedigt zijn gelijk, de ander zijn populariteit. Toch worden beiden gestuurd door dezelfde behoefte: ze willen voorkomen dat er iets beschadigd raakt aan het beeld dat anderen van ze hebben, en dieper: dat ze van zichzelf hebben. Dat maakt egogedrag een stuk ingewikkelder dan we doorgaans denken.

Overigens is het ego op zichzelf helemaal niet verkeerd. In de klassieke psychologie, bijvoorbeeld bij Sigmund Freud, heeft het ego juist een belangrijke functie. Het helpt ons om met de werkelijkheid om te gaan, impulsen te beheersen en belangen tegen elkaar af te wegen. Zonder een goed functionerend ego zouden we het in het dagelijks leven behoorlijk moeilijk krijgen. Het probleem ontstaat pas wanneer de bescherming van ons zelfbeeld belangrijker wordt dan de werkelijkheid

Hoe we leren iemand te zijn

De psychoanalytica Alice Miller heeft veel geschreven over de manier waarop onze vroege ervaringen doorwerken in ons volwassen gedrag. In haar bekende boek Het drama van het begaafde kind beschrijft ze hoe kinderen zich kunnen aanpassen aan de emotionele behoeften van hun ouders. Een kind wil liefde, veiligheid en erkenning.

Wanneer het merkt dat bepaalde gevoelens of gedragingen minder welkom zijn, leert het die te onderdrukken. Het boze kind wordt braaf, het verdrietige kind wordt flink en het onzekere kind gaat zijn best doen om uit te blinken. Dat gebeurt meestal niet bewust. Het kind leert eenvoudigweg welk gedrag de meeste kans geeft op liefde en waardering. 

Volgens Miller kan zo een aangepast zelf ontstaan. Iemand raakt gewend om te voldoen aan verwachtingen. Hij verliest daardoor het contact met wat hij zelf voelt en nodig heeft. Dat betekent niet dat iedere vorm van aanpassing ongezond is. We moeten nu eenmaal rekening houden met anderen. Maar er is een groot verschil tussen rekening houden met iemand omdat je dat wilt, en rekening houden met iemand omdat je bang bent anders niet meer geliefd te zijn.

Dat verschil kan een leven lang doorwerken. De succesvolle manager die voortdurend moet presteren, is misschien nog altijd bezig erkenning te verdienen. De behulpzame collega die nooit nee zegt, probeert mogelijk afwijzing te voorkomen. En de man die altijd het laatste woord wil hebben, kan diep vanbinnen bang zijn om niet serieus genomen te worden.

De Nederlandse schrijver Jan Geurtz gaat in zijn boeken Verslaafd aan liefde en Verslaafd aan denken nog een stap verder. Hij beschrijft hoe mensen al vroeg negatieve overtuigingen over zichzelf kunnen ontwikkelen. Ik ben niet goed genoeg. Ik ben niet interessant genoeg. Ik ben niet aantrekkelijk genoeg. Ik doe er niet echt toe.

Om die pijnlijke overtuigingen niet te hoeven voelen, bouwen we een identiteit op waarmee we het tegendeel proberen te bewijzen. We worden succesvol, behulpzaam, verstandig, aantrekkelijk, sterk of onafhankelijk. Niet noodzakelijk omdat we dat allemaal zo graag willen, maar omdat we hopen daarmee het gevoel van tekortschieten kwijt te raken.

Het vervelende is dat dit meestal maar tijdelijk werkt. Wie zijn eigenwaarde ontleent aan succes, heeft telkens nieuw succes nodig. Wie afhankelijk is van bewondering, moet steeds opnieuw bewonderd worden. En wie koste wat kost aardig gevonden wil worden, zal voortdurend moeten opletten of anderen hem nog wel waarderen. Zo ontstaat een merkwaardige afhankelijkheid. We denken dat we vrij zijn omdat we ons leven zelf vormgeven, maar ondertussen worden we gestuurd door de angst om iets te verliezen.

Geurtz laat zich in zijn benadering mede inspireren door het boeddhisme. Hij benadrukt dat we onze negatieve overtuigingen kunnen leren herkennen zonder ze automatisch voor waar aan te nemen. Je kunt denken dat je niet goed genoeg bent, zonder dat die gedachte bepaalt wie je bent.

De bekende relatietherapeut Esther Perel brengt daar nog een andere invalshoek bij. In haar werk onderzoekt ze de spanning tussen autonomie en verbondenheid. We willen graag onszelf zijn, maar we willen ook bij anderen horen. We verlangen naar vrijheid, maar ook naar veiligheid. Soms wordt authenticiteit echter verward met het recht om alles te doen waar je zin in hebt.

Iemand zegt dan: 'Zo ben ik nu eenmaal.' Of: 'Ik moet trouw blijven aan mezelf.' Maar wat betekent dat eigenlijk als je daarmee voortdurend over de grenzen van anderen heen gaat? Ook iemand die voortdurend zijn onafhankelijkheid benadrukt, kan gevangen zitten in een zelfbeeld. Hij moet vrij zijn, mag niemand nodig hebben en wil zich door niemand laten beïnvloeden. Dat lijkt misschien op een sterke persoonlijkheid, maar kan evengoed een manier zijn om kwetsbaarheid te vermijden. Een authentiek mens hoeft niet altijd onafhankelijk te zijn. Hij kan ook erkennen dat hij iemand nodig heeft.

Maar wie is dat 'ik' eigenlijk?

Tot zover de psychologie. Die helpt ons te begrijpen hoe ons zelfbeeld ontstaat en waarom we het zo graag beschermen. Maar wanneer we naar spirituele denkers uit India, China en Japan kijken, komt er een andere vraag bij. Waarom zijn we eigenlijk zo gehecht aan dat beeld van onszelf? En zijn we werkelijk wie we denken te zijn?

De Indiase wijze Ramana Maharshi stelde zijn leerlingen steeds opnieuw de vraag: 'Wie ben ik?' Hij bedoelde daarmee niet je naam, beroep, karakter of levensgeschiedenis. Hij vroeg zich af wie degene is die al die gedachten en gevoelens waarneemt. Volgens Ramana verwarren we ons diepste wezen met de gedachten, ervaringen en herinneringen die voortdurend in ons opkomen. We maken daar een identiteit van en noemen die vervolgens 'ik'. Zijn boodschap was niet dat we een betere persoonlijkheid moeten ontwikkelen, maar dat we kunnen onderzoeken of we werkelijk samenvallen met het beeld dat we van onszelf hebben.

Een andere Indiase denker, Jiddu Krishnamurti, legde vooral de nadruk op aandachtig waarnemen. Stel dat iemand kritiek op je heeft. Je voelt irritatie. Misschien word je boos, misschien onzeker. Vervolgens begint je denken verklaringen te produceren. De ander begrijpt je niet. Hij heeft zelf ook fouten gemaakt. Of misschien ben je inderdaad niet goed genoeg. Krishnamurti stelde een eenvoudige, maar lastige vraag: kun je die irritatie waarnemen zonder haar onmiddellijk te veroordelen, te rechtvaardigen of te veranderen? Je hoeft niet meteen iets met je gevoel te doen. Je kunt eerst onderzoeken wat er werkelijk gebeurt.

Daar zit nog een interessante gedachte achter. Zelfs onze pogingen om van het ego af te komen, kunnen door het ego worden aangestuurd. We willen immers graag een beter mens worden. Rustiger, wijzer, evenwichtiger, spiritueler. En voor je het weet, heb je een nieuw ideaalbeeld ontwikkeld waaraan je moet voldoen. Het ego heeft dan alleen een andere jas aangetrokken.

De Japanse zenmeester Dōgen, die leefde van 1200 tot 1253, formuleerde een prachtige gedachte. In zijn werk Genjōkōanschrijft hij, vrij vertaald, dat het bestuderen van de weg van Boeddha betekent dat je jezelf bestudeert. En dat jezelf bestuderen uiteindelijk betekent dat je jezelf vergeet. Dat klinkt tegenstrijdig. Waarom zou je jezelf eerst moeten leren kennen om jezelf vervolgens te vergeten? Toch zit er een bijzondere wijsheid in. Denk aan een muzikant die volledig opgaat in zijn muziek. Hij is niet bezig met de vraag of hij wel goed genoeg speelt. Hij denkt niet voortdurend aan de indruk die hij maakt. Hij speelt. Of denk aan iemand die intensief naar een ander luistert. Niet om straks een verstandig antwoord te geven, niet om indruk te maken, maar omdat hij werkelijk geïnteresseerd is. Op zulke momenten verdwijnt de voortdurende aandacht voor onszelf naar de achtergrond. We zijn niet minder aanwezig, maar juist meer.

Dat is iets anders dan jezelf wegcijferen. Wie zichzelf wegcijfert uit angst voor afwijzing, blijft immers sterk bezig met zijn eigen positie. Wie zichzelf vergeet omdat hij volledig opgaat in wat hij doet, hoeft zijn positie helemaal niet te beschermen. Misschien zijn we op zulke momenten wel het meest authentiek.

De wijsheid van het loslaten

In China vinden we weer een andere benadering. In het daoïsme, dat onder meer verbonden is met Laozi en Zhuangzi, staat de verhouding tussen de mens en de natuurlijke gang van het leven centraal. Een belangrijk begrip is wu wei. Het wordt vaak vertaald als niet-handelen, maar dat kan misleidend zijn. Het gaat niet om passiviteit, maar om handelen zonder onnodige dwang. We kennen allemaal mensen die voortdurend proberen de werkelijkheid naar hun hand te zetten. Ze willen controle houden, resultaten afdwingen en ervoor zorgen dat alles verloopt zoals zij het bedacht hebben. Het daoïsme nodigt uit tot een andere houding. Kun je waarnemen wat een situatie vraagt, in plaats van voortdurend op te leggen wat jij wilt dat er gebeurt?

Zhuangzi onderzocht bovendien hoe onze vaste opvattingen over gelijk en ongelijk, succes en mislukking, belangrijk en onbelangrijk ons denken kunnen beperken. Voor leiderschap is dat een interessant inzicht. Een leidinggevende die niet steeds hoeft te bewijzen dat hij de leiding heeft, kan soms veel effectiever optreden. Hij hoeft niet overal bovenop te zitten. Hij kan ruimte geven, afwachten, ingrijpen wanneer dat nodig is en vervolgens weer loslaten. Niet omdat hij onzeker is, maar omdat hij zijn gezag niet voortdurend hoeft te bevestigen.

De Boeddha bracht een gedachte naar voren die nog verder gaat. In het boeddhisme speelt het begrip anattā, of niet-zelf, een belangrijke rol. Volgens deze leer bestaat er geen blijvende, onveranderlijke persoonlijke kern die we als ons vaste ik kunnen aanwijzen. Ons lichaam verandert. Onze gevoelens veranderen. Onze gedachten, verlangens en overtuigingen veranderen. Zelfs onze herinneringen en onze kijk op het verleden kunnen veranderen. Toch proberen we van al die veranderlijke verschijnselen iets blijvends te maken. We zeggen: dit ben ik. Zo ben ik nu eenmaal. Dit hoort bij mij. Vervolgens proberen we die identiteit vast te houden. Volgens de boeddhistische leer draagt die gehechtheid bij aan ons lijden. We willen vasthouden aan wat verandert en verzetten ons tegen wat we niet kunnen beheersen.

Het interessante is dat deze gedachte verschilt van die van Ramana Maharshi. Waar Ramana spreekt over het ontdekken van het ware Zelf, leert het boeddhisme juist dat we geen blijvend, onafhankelijk zelf kunnen vinden. Spirituele tradities zijn het dus lang niet altijd met elkaar eens. Toch delen ze een inzicht: we hoeven niet alles wat we over onszelf denken als een onveranderlijke waarheid te behandelen.

Ook in het christendom komen we gedachten tegen die het belang van het individuele zelf relativeren. Jezus zegt in Marcus 8:35 dat wie zijn leven wil behouden, het zal verliezen, en dat wie zijn leven omwille van hem en het evangelie verliest, het zal behouden. Die uitspraak staat in een religieuze context van navolging en zelfverloochening. Het zou onjuist zijn om er zonder meer een moderne theorie over egogedrag van te maken. Toch raakt ze aan een vergelijkbare paradox. Wie zijn leven uitsluitend probeert veilig te stellen, kan juist daardoor iets wezenlijks verliezen. Wie bereid is zichzelf niet voortdurend centraal te stellen, kan een andere vorm van leven ontdekken.

Bij Paulus vinden we in Filippenzen 2 het beeld van Christus die zijn verheven positie niet voor eigen voordeel gebruikt, maar de gestalte van een dienaar aanneemt. In de christelijke traditie wordt dit verbonden met kenosis, ontlediging. Hier gaat het niet om het verdwijnen van de persoonlijkheid, maar om het loslaten van zelfverheffing en het kiezen voor dienstbaarheid. Dat sluit aan bij een belangrijk onderscheid: authentiek gedrag is niet hetzelfde als jezelf voortdurend op de voorgrond plaatsen. Soms blijkt authenticiteit juist uit het vermogen ruimte te maken voor een ander.

Je bestaat niet alleen voor jezelf

Tot nu toe ging het vooral over de verhouding die mensen met zichzelf hebben. Maar in verschillende inheemse tradities van Zuid-Amerika komt een andere dimensie naar voren. Bij Quechua- en Aymara-gemeenschappen in het Andesgebied speelt bijvoorbeeld het principe van ayni een belangrijke rol. Het verwijst naar wederkerigheid: mensen leven niet uitsluitend voor zichzelf, maar maken deel uit van een netwerk van onderlinge verplichtingen en verbondenheid. Ook de verhouding tot de natuur en de bredere leefwereld krijgt daarin betekenis. Het begrip sumak kawsay, vaak vertaald als goed leven of harmonieus samenleven, sluit aan bij het idee dat welzijn niet uitsluitend een individuele prestatie is. Je kunt jezelf niet volledig begrijpen zonder de relaties waarin je leeft.

In het Amazonegebied vinden we bij verschillende inheemse volkeren eveneens wereldbeelden waarin mensen, dieren en andere wezens niet eenvoudig worden ondergebracht in de westerse tegenstelling tussen mens en natuur. De Braziliaanse antropoloog Eduardo Viveiros de Castro heeft zulke opvattingen onderzocht en beschreven vanuit het begrip Amerindiaans perspectivisme. Het zou te ver gaan om deze levensbeschouwingen simpelweg als theorieën over het ego te presenteren. Daarvoor verschillen ze te veel van de westerse psychologie. Maar ze voegen wel iets wezenlijks toe. In onze samenleving wordt authenticiteit vaak beschreven als trouw zijn aan jezelf. Je eigen keuzes maken, je eigen weg volgen en je niet te veel aantrekken van anderen. Dat klinkt aantrekkelijk, maar kan ook doorschieten in individualisme.

De Zuid-Amerikaanse perspectieven herinneren ons eraan dat we nooit volledig los van anderen bestaan. Onze identiteit wordt mede gevormd door onze relaties met mensen, gemeenschappen en de wereld waarin we leven. Misschien is authentiek leven daarom niet alleen een kwestie van jezelf vinden, maar ook van weten waarmee je verbonden bent. Daarmee komen we eigenlijk weer terug bij Esther Perel. Zij benadrukt immers dat volwassen relaties vragen om een evenwicht tussen autonomie en verbondenheid. Jezelf zijn betekent niet dat de ander er niet toe doet.

Een sterk zelf of juist minder met jezelf bezig zijn?

Wanneer we al deze inzichten naast elkaar leggen, ontstaat een fascinerende spanning. De westerse psychologie helpt ons om onszelf beter te begrijpen. We onderzoeken onze jeugd, onze overtuigingen, onze behoeften en onze onzekerheden. We proberen minder afhankelijk te worden van de waardering van anderen en leren onze grenzen beter kennen. Dat is belangrijk werk. Maar veel spirituele tradities voegen daar een andere gedachte aan toe. Misschien ligt vrijheid niet uitsluitend in een sterker ontwikkeld zelfbeeld, maar ook in het vermogen dat zelfbeeld minder belangrijk te maken.

De psychologie vraagt: wie ben je werkelijk, achter al die aanpassingen? De spiritualiteit vraagt vaak: waarom moet je eigenlijk voortdurend iemand zijn? Die vragen hoeven elkaar niet uit te sluiten. Wie zichzelf niet kent, kan gemakkelijk worden meegesleept door de verwachtingen van anderen. Maar wie uitsluitend met zichzelf bezig is, kan evenzeer gevangen raken in zijn eigen identiteit.

Misschien vraagt persoonlijke ontwikkeling daarom om twee bewegingen. De eerste is naar binnen. Je leert jezelf kennen. Je onderzoekt je angsten, verlangens, overtuigingen en patronen. Je ontdekt waarom je soms zo heftig reageert op kritiek, waarom je moeilijk nee kunt zeggen of waarom je voortdurend erkenning zoekt. De tweede beweging is naar buiten. Je leert jezelf minder centraal te stellen. Je ontdekt dat je niet iedere gedachte hoeft te geloven, niet ieder gevoel hoeft te verdedigen en niet iedere situatie naar je hand hoeft te zetten. Je kunt luisteren zonder jezelf te bewijzen. Je kunt handelen zonder voortdurend erkenning te zoeken. Je kunt liefhebben zonder de ander te gebruiken als bevestiging van je eigen waarde.

Dat is misschien wel de mooiste verbinding tussen psychologie en spiritualiteit. Niet dat we ons ego moeten vernietigen. Het ego heeft immers ook nuttige functies. We hebben een identiteit nodig om ons leven vorm te geven, verantwoordelijkheid te nemen en gezonde grenzen te stellen. Maar we hoeven niet voortdurend in dienst te staan van die identiteit.

Drie tips om vrijer met je ego om te gaan

1. Blijf dicht bij jezelf, maar maak er geen nieuwe verplichting van. Het is goed om je eigen gevoelens, waarden en grenzen serieus te nemen. Maar wees niet te streng voor jezelf wanneer je toch een keer vanuit je ego reageert. Iedereen wil weleens gelijk krijgen, bewonderd worden of een conflict vermijden. Maak van authenticiteit geen nieuwe prestatie. Je hoeft niet voortdurend de meest bewuste versie van jezelf te zijn. Merk je dat je in de verdediging schiet? Kijk er met enige mildheid naar. Misschien kun je er zelfs om lachen.

2. Vraag jezelf af wat je probeert te beschermen. Wanneer je merkt dat je fel reageert, jaloers wordt, je terugtrekt of overdreven je best doet, stel jezelf dan eens een eenvoudige vraag: wat staat er voor mij op het spel? Ben je bang om niet serieus genomen te worden? Wil je graag aardig gevonden worden? Voel je je minderwaardig wanneer iemand anders succes heeft? Je hoeft niet onmiddellijk iets te veranderen. Soms is het al voldoende om te herkennen wat je drijft. Dan ontstaat er ruimte om een andere keuze te maken.

3. Vergeet jezelf af en toe. Ga eens helemaal op in iets wat je graag doet. Muziek maken, wandelen, schilderen, sporten, koken of een goed gesprek voeren. Luister naar iemand zonder alvast je antwoord te bedenken. Doe iets voor een ander zonder dat daar waardering tegenover hoeft te staan. Niet omdat je daarmee een beter mens wordt, maar omdat het prettig is om niet voortdurend met jezelf bezig te hoeven zijn. Misschien ontdek je dan dat je helemaal niet zo veel hoeft te bewijzen.

Wie ben je als je niets hoeft te bewijzen?

We begonnen met de vraag wat egogedrag eigenlijk is. We ontdekten dat het vaak draait om het beschermen van een beeld van onszelf. Maar de psychologie en de verschillende spirituele tradities brengen ons samen bij een nog interessantere gedachte. Misschien is persoonlijke ontwikkeling niet alleen de kunst om jezelf beter te leren kennen. Misschien is het ook de kunst om jezelf af en toe te vergeten.

We hoeven niet voortdurend de verstandigste, sterkste, aardigste of meest succesvolle persoon te zijn. We hoeven niet altijd gelijk te krijgen, niet overal controle over te hebben en niet voortdurend bewonderd te worden. We mogen fouten maken, onzeker zijn, van mening veranderen en soms eenvoudigweg niet weten wat het beste is.

En op andere momenten kunnen we helemaal opgaan in wat we doen. In een gesprek, in muziek, in de natuur, in ons werk of in de liefde. Dan zijn we niet bezig met de vraag wie we zijn. We zijn er gewoon.

Misschien is dat wel een van de mooiste vormen van authenticiteit.

Niet voortdurend proberen jezelf te worden, maar af en toe ontdekken dat je jezelf helemaal niet hoeft te bewijzen om volledig aanwezig te zijn.