Het RIVM brengt goed nieuws. Het Schone Lucht Akkoord presteert boven verwachting: in 2030 leven Nederlanders gemiddeld vier maanden langer dankzij schonere lucht. Beleidsmakers kloppen zich op de schouder.

Eerlijk is eerlijk; er is vooruitgang geboekt. De elektrische auto wint terrein, zero-emissiezones worden ingevoerd, de concentraties stikstofdioxide langs drukke wegen dalen en de eerste gemeenten hebben de moed om de giftige houtstook aan te pakken. De richting klopt. Maar wie doorleest, stuit op een minder aangenaam verhaal.

In Amsterdam wordt op geen enkel meetpunt voldaan aan de gezondheidskundige advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie voor stikstofdioxide en fijnstof. Ondertussen vlakt de dalende trend al af sinds 2020 en stegen de concentraties fijnstof en roet er in 2025 zelfs licht. Deels door het weer (droog, zonnig, oostenwind), maar dat is een verklaring, geen beleid.

Het RIVM is helder: met het huidige beleid worden de strengere Europese normen die in 2030 van kracht worden, op veel plekken niet gehaald. Een overwinning vieren terwijl de volgende deadline al dreigt' is typerend voor hoe Nederland omgaat met luchtkwaliteitsbeleid.

Leefomgeving als volksgezondheidsvraagstuk

Het RIVM onderzoekt al jaren de relatie tussen de leefomgeving en gezondheid. Ongeveer 4,5 procent van het totale gezondheidsverlies in Nederland komt door een ongezonde leefomgeving, vooral door luchtverontreiniging en geluid, en in de toekomst steeds vaker door klimaatverandering.

In stedelijke gebieden, en zeker in wijken nabij drukke wegen, grote industriegebieden of vliegvelden, zijn mensen structureel vaker ziek dan gemiddeld. Wie in zo'n buurt geboren wordt, betaalt een gezondheidsrekening die hij nooit heeft ingediend.

Terwijl het luchtkwaliteitsbeleid langzaam verbetert, neemt een andere bedreiging toe: klimaatverandering. Meer hittegolven, langere pollenseizoenen, meer uv-straling. Al deze effecten raken de gezondheid van ouderen, chronisch zieken, zwangeren en jonge kinderen het hardst. Schonere lucht zal in de toekomst minder ziekte veroorzaken, maar klimaatverandering juist meer. De twee opgaven zijn onlosmakelijk verbonden, maar worden in het beleid nog steeds te vaak apart behandeld.

Dat is een gemiste kans. Want klimaatmaatregelen bieden ook kansen. Vergroening van wijken vermindert hittestress en vangt regenwater op. Een groene omgeving stimuleert beweging, ontspanning en ontmoeting en is daarmee rechtstreeks goed voor de gezondheid. Minder fossiele brandstoffen betekenen schonere lucht. Meer fietsen en minder vlees eten verminderen de uitstoot en verbeteren de gezondheid. Het zijn dezelfde maatregelen met dubbel rendement. Wie gezondheid serieus neemt in klimaat- en ruimtelijk beleid, slaat twee vliegen in één klap.

Maatwerk, geen generieke gemiddelden

Intussen blijft een fundamenteel probleem onderbelicht. Het huidige fijnstofbeleid richt zich op het generiek terugdringen van de totale massa fijnstof, maar levert al sinds 2015 nauwelijks gezondheidswinst op.

TNO bepleit al jaren een andere aanpak: kijk per locatie naar de bronnen van ultrafijnstof, meet de samenstelling, en stel eerst vast welke deeltjes de meeste schade aanrichten. De (ultra)fijnstof in Rotterdam komt relatief veel van de scheepvaart. In Amsterdam speelt houtstook een grote rol. Het is goed voor 21 procent van de roetconcentratie, een aandeel dat al jaren stabiel is. Stabiel betekent hier: geen vooruitgang. De open haard blijft politiek onaanraakbaar, terwijl het een aantoonbare volksgezondheidsdreiging is.

Zet gerust een raam open

Tenzij je vlak bij vervuilende industrie of een drukke snelweg woont, is de buitenlucht vaak schoner dan de lucht binnenshuis. Bakken, braden, kaarsen, open haarden. Het zijn allemaal bronnen van fijnstof in de eigen woning. Zet dus gerust een raam open.

Maar laat die nuance niet afleiden van de hoofdlijn. Vier maanden langer leven is een statistisch succes. Voor de bewoner van een drukke Amsterdamse straat die dagelijks lucht inademt die nergens aan de WHO-norm voldoet, is het een abstractie. Schone lucht is geen luxe. Het is een grondrecht. En dat grondrecht wordt in Nederland nog steeds niet voor iedereen gerealiseerd.

En belangrijker nog. Schone lucht is slechts één van de factoren die onze gezondheid beïnvloeden, zoals geluid, ruimte om te bewegen, groen in de buurt en klimaatverandering. Wat is het totale plaatje?

Walther Ploos van Amstel

Lees ook: Kluchtkwaliteit: laat je niet gek maken

Lees ook: Inzicht in luchtkwaliteit en gezondheid: 'Take a deep breath?'