Drie directeuren richten samen een bedrijf op. Achter de schermen lopen de spanningen steeds verder op. Een conflict, een burn-out en uiteindelijk het vertrek van een van de drie. De andere twee proberen de draad weer op te pakken, maar de onderlinge samenwerking blijft moeizaam.
Dit verhaal is een casus uit de praktijk van organisatieopsteller en bestsellerauteur Els van Steijn. Volgens haar ligt de oorzaak van zulke problemen soms dieper dan je denkt. Hoe geef je als leider richting en vertrouwen als de problemen zich binnen je organisatie opstapelen - en de buitenwereld steeds onvoorspelbaarder wordt?
Buitengesloten
Volgens Van Steijn spelen er binnen organisaties allerlei patronen en onderlinge verhoudingen waarvan we ons lang niet altijd bewust zijn. En die kunnen de samenwerking in de weg zitten. Zeker wanneer iemand binnen een organisatie niet de plek krijgt die hem toekomt.
Van Steijn: “Met veel bonje en een burn-out was een van de directeuren uit het bedrijf gestapt, zonder een goed afscheid. De overige twee directieleden gingen samen verder en dit leek prima. Klanten waren tevreden en de omzet was goed. Toch worstelden de overgebleven directeuren met twee problemen: het hoge ziekteverzuim en hun moeizame onderlinge samenwerking.”
En wat bleek? “De derde directeur, die met ruzie was vertrokken, werd buitengesloten door de directie. Buitensluiten is een groot probleem en heeft belangrijke consequenties. Nieuwe werknemers die deze plek invullen, kunnen dan onbewust geïdentificeerd raken met de buitengesloten persoon.”
Onbewuste loyaliteit
Ook werd duidelijk dat veel medewerkers zich nog verbonden voelden met de vertrokken directeur. Zij voelden onbewust een soort loyaliteit.
“Je ziet dan letterlijk een beweging ontstaan waarbij mensen die kant op lopen en bij deze persoon willen zijn. Ze volgen dan zijn patroon. We hebben toen met een organisatieopstelling deze directeur alsnog erkend. Toen zag je dat de mensen die achter hem stonden, zich direct lichter en vrijer voelden.”
Daar zit de winst van het doorbreken van hardnekkige patronen. Energie die eerder verloren ging aan onderlinge spanningen en conflicten, kan weer worden besteed aan wat er écht toe doet: samenwerken en de doelen van de organisatie bereiken.
Wat is een organisatieopstelling?
Bij een organisatieopstelling vertegenwoordigen mensen in een ruimte verschillende personen of onderdelen van een organisatie. Zo worden onzichtbare patronen en onderlinge verhoudingen zichtbaar. Van Steijn zet het bijvoorbeeld in bij patronen zoals een aanhoudend hoog personeelsverloop of een managementteam dat steeds ruzie maakt.
De organisatie als fontein
Hardnekkige patronen zijn volgens Van Steijn bijna altijd te herleiden tot je systeem van herkomst: je familiesysteem. “Stel je een fontein voor met verschillende bakken die van boven naar beneden in elkaar overstromen. In je familiesysteem staan je voorouders bovenaan, daaronder je ouders en vervolgens jij en je eventuele kinderen. Het water stroomt van boven naar beneden, van generatie op generatie.”
Ook een organisatie vormt een systeem. Met bovenaan bijvoorbeeld de directie, daarna leidinggevenden en medewerkers. Iedereen heeft zijn eigen plek. “En dat geeft rust,” vervolgt Van Steijn. “De focus komt te liggen op wat er gedaan moet worden.”
Een functie op papier, maar niet in de praktijk
Maar de onderlinge verhoudingen zijn niet altijd hetzelfde als wat op papier in het organogram staat. “Er ontstaat bijvoorbeeld veel gedoe in organisaties rondom coördinatie- en adjunctfuncties of functies die speciaal voor iemand worden gecreëerd. Vaak worden functies ‘bedacht’ omdat bepaalde managers onvoldoende functioneren. Dit verzwakt de organisatie op de lange termijn.”
Zo noemt Van Steijn een voorbeeld van een veelbelovende manager die wordt klaargestoomd voor de functie van directeur. De huidige directeur gaat over twee jaar met pensioen. Om de opvolging soepel te laten verlopen, krijgt de beoogde opvolger alvast de functie van adjunct-directeur.
Maar een halfjaar later klopt de manager wanhopig bij Van Steijn aan. “Ik lijk niets meer goed te kunnen doen,” vertelt hij haar. Volgens Van Steijn zat deze ‘high potential’ op een ‘niet-bestaande’ positie. “De huidige directeur had zijn plek nog niet vrijgemaakt. Hij had moeite met zijn naderende pensioen en bleef zich met de functie bemoeien.”
Zeker in tijden waarin veranderingen elkaar snel opvolgen, is dat een lastige positie. Want hoe kun je als leider duidelijkheid en vertrouwen bieden aan anderen, als je zelf niet stevig op je plek staat?
Wanneer verder kijken dan het zichtbare probleem?
Niet ieder conflict of iedere vertrekkende medewerker hoeft te wijzen op een dieperliggend patroon. Soms is er gewoon sprake van een incident. Maar wanneer dezelfde problemen zich blijven herhalen en gebruikelijke oplossingen weinig opleveren, kan het zinvol zijn om vanuit een systemisch perspectief naar de organisatie te kijken.
Het vraagt ook dat je als leider oog hebt voor de verhoudingen en patronen binnen de organisatie waarvan je zelf onderdeel uitmaakt. “Niet alles is op te lossen met alleen maar de ratio, een MBA en harder of slimmer werken. Soms moet er op een ander niveau een interventie plaatsvinden en daarna mag er weer heel hard en slim gewerkt worden, graag zelfs.”
Collegereeks Leiderschap in onzekere tijden
Stevig op je plek, ook in onzekere tijden
Hoe geef je richting als de druk van binnen en buiten toeneemt? En hoe verbind je mensen die steeds verder uit elkaar lijken te staan? Dat ontdek je tijdens de NIEUWE collegereeks Leiderschap in onzekere tijden. Met Els van Steijn, Ray Klaassens, Jitske Kramer en andere topexperts.
7 colleges | inclusief diner en boekenpakket | Meld je nu aan
Dit artikel is mede gebaseerd op het werk van Els van Steijn, organisatieopsteller en bestsellerauteur van ‘De fontein, vind je plek’. Ze coachte al meer dan duizenden zakelijke beslissers met als missie: mensen (en leiders) beter op hun plek krijgen in de fontein (jouw bedrijf).
Deel uw ervaringen op ManagementSite
Wij zijn altijd op zoek naar ervaringen uit de praktijk, wat werkt wel, wat niet.
SCHRIJF MEE
Als u 3 of meer artikelen per jaar schrijft, ontvangt u een gratis pro-abonnement twv €200,--