Dit blog is het tweede in een reeks van 11, waarin we steeds één van de beginselen van behoorlijk organiseren (Ter Braak & Van Bruggen 2026) als vertrekpunt nemen.

Dit keer: het verantwoordelijkheidsbeginsel.

Afgelopen juni doken alle media op het nieuws van de aap die ontsnapte uit safaripark Beekse Bergen en zich pas na ruim een maand weer liet vangen. Heerlijk komkommertijd nieuws; half Nederland leefde mee. Al die aandacht is wel wonderlijk als je bedenkt hoeveel apen er in het publieke domein structureel loslopen, vergeten in een hoekje zitten of door goedbedoelende voorbijgangers worden opgepakt zonder dat iemand daarover de alarmbel luidt.  

De aap op de schouder. Een metafoor voor hoe verantwoordelijkheden dikwijls onlogisch van de een naar de ander worden verschoven, en hoe dat wordt gevoeld. 

Ieder die in het publieke domein werkt kent wel voorbeelden van verantwoordelijkheden die als de spreekwoordelijke aap op je schouder belanden, of die juist door niemand lijken te worden opgepakt. Dat is aan de orde van de dag. De meeste van die apen halen nooit het nieuws. Denk aan een nieuwe taak die erbij komt en door de manager achteloos bij een van de medewerkers wordt belegd: “Kun jij dat oppakken Tim?”. Als Tim dan antwoordt dat hij echt geen ruimte heeft voor nieuwe taken, wordt vaker niet dan wel een andere oplossing gezocht. Heel vaak blijft zo’n nieuwe taak dan onbeslist in de ruimte hangen, als een aap waarvoor geen plek is. Of de manager antwoordt dat Tim dan maar moet kijken of hij wat andere dingen kan laten liggen. In de apen-metafoor: “Geef deze aap in elk geval een plekje. En kijk maar hoe je ruimte maakt, er is vast wel een andere aap die je zonder al te veel risico kunt loslaten”. 

Dit alledaagse voorbeeld klinkt misschien vrij onschuldig, maar afhankelijk van de taken waarover het gaat kan de impact heftig zijn.

Zo spraken wij een IC-verpleegkundige die van haar manager opdracht kreeg om een webinar bij te wonen over een update van de software waarop de monitors draaien die de vitale functies van patiënten weergeven. Hoewel zij aangaf dat ze geen ict-kennis heeft en vroeg of het niet beter was als iemand van de technische dienst het webinar zou volgen, drong de manager aan: “ik vind het belangrijk dat iemand van ons team, van de werkvloer, hoort hoe die nieuwe versie werkt”.  Toen enkele weken later alle patiënt monitors op de IC uitvielen omdat de software vastliep, werd de verpleegkundige door haar collega’s en manager aangekeken: jij hebt toch dat webinar gevolgd, jij moet toch weten hoe we de monitors weer aan de praat krijgen?”

In dit geval bleven ernstige gevolgen voor patiënten gelukkig uit en gebeurde er niets wat het nieuws haalde, maar de negatieve impact op de verpleegkundige was enorm. En zij is niet de enige medewerker die zich over-verantwoordelijk voelt en geen grenzen stelt, waardoor de eigen kracht zwakte wordt en zelfs in een burn-out kan uitlopen.

Een ander voorbeeld is dat van de inwoner als klant van de overheid, die geen idee heeft bij welk loket hij verder komt, omdat geen enkele medewerker zich echt verantwoordelijk weet om hem te helpen. Soms gaat dat misschien om klein ongemak, maar vaak drijft het inwoners tot wanhoop. Bijvoorbeeld een inwoner van Groningen, die vanwege aardbevingsschade niet meer in het eigen huis kan wonen en al jaren in een caravan bivakkeert, wachtend op toestemming voor herstelwerkzaamheden. En die nu ontdekt dat zijn dossier terug is op het punt waar het drie jaar geleden ook al lag, omdat het per ongeluk ‘het verkeerde proces’ was ingestuurd. En niemand die de aap van de echte verantwoordelijkheid op zijn schouder heeft gevoeld…

Apen die wel het nieuws halen, duiken vaak heel ergens anders op dan waar ze ontsnapt zijn. In veel gevallen wordt daardoor niet helder herkend over wiens verantwoordelijkheid het gaat. Denk aan grimmig nieuws uit de afgelopen weken: de bekladde woningen en vernielde auto’s van inwoners van Den Bosch die zich positief uitgesproken hebben over opvang van vluchtelingen. En de Bossche kermis waar veel publiek wegblijft uit angst voor confrontaties met groepen inwoners die zelf ‘orde handhaven’. Een lelijke aap, waarover veel gesproken is, maar waarbij de analyse onvolledig blijft. Wiens aap is dit eigenlijk? Wie is verantwoordelijk? Op wie zouden de inwoners en de kermisexploitanten de geleden schade moeten kunnen verhalen? Niet een verzekeraar en ook niet de gemeente. Wellicht de daders, als die opgespoord kunnen worden. 

In het systeem van het publieke domein ligt het meer in de rede om de landelijke politiek, de Tweede Kamer en het kabinet, hiervoor verantwoordelijk te houden. Immers, zij hebben in ons bestel de taak om het maatschappelijke conflict via debat en belangenafweging in de politieke arena beheersbaar te maken. Als zij voor die verantwoordelijkheid weglopen en het onbeslechte conflict terugleggen in de samenleving, is dat een nauwelijks verhulde boodschap “het lukt ons niet via de weg van beschaafde besluitvorming, dus vecht het maar uit”. Dat is erger dan per ongeluk een aap laten ontsnappen; dat is een gevaarlijke aap, omdat je te bang bent om hem te verzorgen, het hok uit en het publiek in jagen.  

Overigens dreigt rond de begroting nu een vergelijkbare dynamiek te ontstaan: een kabinet dat er samen niet uitkomt en noodgedwongen, mede omdat het een minderheidskabinet is, veel lastige keuzes teruglegt in de Tweede Kamer. En een Tweede Kamer die zich vooral druk lijkt te maken over het vertegenwoordigen en pleasen van de achterban, maar zich niet heel verantwoordelijk toont om daadwerkelijk lastige afwegingen te maken en het maatschappelijk conflict te beslechten. Als urgente keuzes opnieuw vooruit geschoven worden, komen er veel apen in de samenleving terecht.

Zowel in het groot als in het klein valt het op dat we raar omgaan met ‘verantwoordelijkheid’. Het lijkt alsof er gaten zijn gevallen in de betekenis van ‘verantwoordelijkheid’: slechts zelden zien we dat daaraan nog echt integrale betekenis wordt gegeven. Niet dat er te weinig verwezen wordt naar ‘verantwoordelijkheid’. Als er dingen misgegaan zijn, klinkt de term al heel snel: we zoeken dan een schuldige. ‘Wie was verantwoordelijk? Wie kunnen we aanspreken voor geleden schade?’. Maar dat is de put dempen als het kalf verdronken is. Er is vaak veel te weinig aandacht voor verantwoordelijkheden zolang er nog geen gedoe is. En juist daardoor ontstaat  verwaarlozing en kunnen problemen doorgroeien. 

Misschien is die uitholling van het besef waar verantwoordelijkheid over gaat wel mede veroorzaakt door de populariteit van ‘verantwoordelijkheid’ als kernwaarde in organisaties. Bijna iedere organisatie die kernwaarden heeft geformuleerd heeft daar ook ‘verantwoordelijkheid’ in staan. Net als ‘vertrouwen’ en ‘verbinding’. Maar daarmee ontstaat in de praktijk vaak juist verwatering van het begrip. Echte verantwoordelijkheid is gekoppeld aan een heldere verantwoordelijkheidstoedeling, waarbij duidelijk is wie welke verantwoordelijkheid draagt. Als dat niet is vastgelegd, zien we dat veel mensen in de praktijk nauwelijks proactief invulling geven aan hun verantwoordelijkheid. En dat verantwoordelijkheid als kernwaarde vooral wordt ingevuld doordat medewerkers apen gaan oppakken die loslopen, zonder werkelijk te beseffen welke verantwoordelijkheid zij daarmee nemen en welke verantwoordelijken ze daarmee ondermijnen. 

Veel aanleiding dus om het concept verantwoordelijkheid te herladen. Daarom pleiten wij ervoor om het verantwoordelijkheidsbeginsel op te nemen bij de beginselen van behoorlijk organiseren in het publieke domein.

Bestuurders en managers dragen een niet te ontlopen verantwoordelijkheid voor alles wat er gebeurt in de organisatie waaraan zij sturing of leiding geven. Een behoorlijk normatieve stelling. Want we hebben het hard nodig dat verantwoordelijkheden goed belegd en daadwerkelijk genomen worden.