De Nederlandse logistiek staat midden in een ingrijpende transitie. Maar wie denkt dat nieuwe vrachtwagens het antwoord zijn, kijkt in de verkeerde richting. Dat zegt Walther Ploos van Amstel, lector Stadslogistiek aan de Hogeschool van Amsterdam en al ruim twaalf jaar actief in het nationale innovatiebeleid, in het Fysieke Domein.

Deze tijd van energiezekerheid en verduurzaming, weerbaarheid en personeelsschaarste vraagt om volle inzet van de logistieke sector, waarbij AI-data en nieuwe technologie ongekende kansen bieden.

Van topsector naar structurele vernieuwing

"De aandacht gaat al snel naar nieuwe voertuigen of brandstoffen," zegt Ploos van Amstel. "Maar de echte doorbraak zit niet in de vrachtwagen zelf. Die zit in hoe we logistiek organiseren." Vanuit zijn rol als lid van het Topteam Logistiek werkt hij op het snijvlak van onderzoek, beleid en praktijk. En die praktijk verandert razendsnel.

De basis voor deze verandering werd meer dan tien jaar geleden gelegd, toen de rijksoverheid logistiek als een van de economische topsectoren aanwees. Dat was een kantelpunt, aldus Ploos van Amstel: "Voor die tijd was logistiek vooral iets van bedrijven zelf. Door het topsectorenbeleid werd het een gezamenlijke innovatieopgave van de overheid, kennisinstellingen en het bedrijfsleven."

Sindsdien zijn er per jaar tientallen projecten opgezet, gericht op thema's als stedelijke distributie, datagedreven supply chains, multimodaal transport, bouwlogistiek en zero-emissielogistiek. Hoewel het topsectorenbeleid in zijn huidige vorm verandert, verwacht Ploos van Amstel dat de aandacht voor logistiek blijft. En terecht: "Vrijwel alles wat we gebruiken is ooit vervoerd. Logistiek is geen sector naast de economie; het is de economie."

Elektrificatie: snel, maar geen wondermiddel

De meest zichtbare verandering is de opmars van elektrische vrachtwagens. "Elektrisch rijden loopt als een speer," zegt Ploos van Amstel. "Bedrijven zien dat het werkt, niet alleen vanwege duurzaamheid, maar ook omdat de kosten steeds gunstiger worden." Toch waarschuwt hij voor overdreven verwachtingen: elektrische vrachtwagens maken transport schoner, maar lossen structurele inefficiëntie niet op. Als voertuigen halfleeg rondrijden, verandert alleen de energiebron, niet het systeem.

Voor het laden ziet hij de toekomst vooral in depotladen: vrachtwagens opladen op plekken waar ze toch al stilstaan, zoals bij distributiecentra. Dat is zowel efficiënter als goedkoper dan publieke laadpunten. "Publiek laden is een oplossing voor uitzonderingen, zoals internationaal transport. Maar de kern ligt bij de bedrijven zelf."

Veelbelovend zijn ook bovenleidingen voor elektrische vrachtwagens op snelwegen, het zogenoemde Electric Road System (ERS), een technologie die we al kennen van treinen en trolleybussen. Een Vlaamse pilot (het Logibat-project) liet zien dat elke euro investering in dit systeem tot 8,30 euro kan opleveren over twintig jaar. Waterstof ziet Ploos van Amstel voorlopig als een nicheoplossing, interessant waar het als restproduct beschikbaar is, maar niet de hoofdroute: "De meeste vrachtwagens zullen batterij-elektrisch worden."

De grootste winst zit in samenwerking

Wie de grootste efficiëntiewinst wil boeken, moet niet naar de technologie kijken, maar naar de organisatie van transport. Veel vrachtwagens rijden minder dan 70.000 kilometer per jaar. Dat is een fractie van wat professionele vervoerders halen. Veel bedrijven rijden bovendien halfleeg of maken onnodige ritten.

"Het gaat erom dat je logistiek niet per bedrijf organiseert, maar per keten," legt Ploos van Amstel uit. Door transportstromen te bundelen, kan dezelfde hoeveelheid goederen met minder voertuigen worden vervoerd. Die verschuiving is al zichtbaar: grote bedrijven verminderen het aantal transporteurs waarmee ze werken om beter te kunnen plannen. Dat leidt tot minder ritten, lagere kosten en minder uitstoot tegelijk.

Minder weg, meer water en spoor

Naast efficiënter wegtransport speelt de verschuiving naar andere vervoersvormen een steeds grotere rol. Binnenvaart en spoor bieden grote voordelen, zeker voor zware en bulkgoederen. In de bouwlogistiek is dit al duidelijk zichtbaar: grote hoeveelheden zand en grind worden al per schip vervoerd. Een binnenvaarttanker kan duizenden ton vervoeren, terwijl een vrachtwagen slechts een fractie van dat bedrag kan vervoeren.

Programma's zoals Joint Corridor Off Road helpen bedrijven om die overstap stap voor stap te maken. Ploos van Amstel acht deze verschuiving essentieel: "We kunnen niet alles over de weg blijven vervoeren. Daar is simpelweg geen ruimte voor."

Digitalisering maakt logistiek voorspelbaar

Een andere grote versneller is digitalisering. Building Information Modelling (BIM), het volledig digitaal ontwerpen van een gebouw inclusief alle materialen en bouwfasen, biedt enorme kansen voor de logistiek. Als je precies weet welke materialen wanneer nodig zijn, kun je transport van tevoren plannen in plaats van het op het laatste moment te regelen. Toch benut een groot deel van de bouwsector deze mogelijkheden nog onvoldoende.

"Digitalisering maakt logistiek niet alleen efficiënter, maar ook voorspelbaarder," zegt Ploos van Amstel. En voorspelbaarheid is precies wat de sector nodig heeft om de transitie te maken.

Energie en ruimte: de nieuwe bottlenecks

Elektrificatie roept vragen op over netcongestie. Ploos van Amstel plaatst dat in perspectief: de totale energiebehoefte van elektrisch goederenvervoer is relatief beperkt. Het echte probleem is dat bedrijven hun beschikbare capaciteit niet efficiënt benutten. "Als je weet hoeveel je rijdt, weet je ook hoeveel energie je nodig hebt. Dan kun je slimme keuzes maken". Zoals laden wanneer er veel zonne-energie beschikbaar is, of energie opslaan voor later gebruik.

Maar er dreigt een nog grotere bottleneck: ruimte. Elektrische vrachtwagens stellen andere eisen aan logistieke locaties. Laden kost tijd en vraagt fysieke ruimte, en veiligheidsregels spelen een grotere rol dan bij dieselvoertuigen. Bedrijven die nu al slim omgaan met hun locatie, bijvoorbeeld door hun laadinfrastructuur open te stellen voor andere vervoerders, zoals Lidl al doet, lopen voor op de rest.

De transitie is al begonnen

De mobiliteitstransitie is geen toekomstperspectief meer, het is de realiteit van nu. Elektrificatie, digitalisering en nieuwe samenwerkingsvormen veranderen de logistieke sector in hoog tempo. Maar de kern van die verandering, benadrukt Ploos van Amstel steeds opnieuw, ligt niet in de technologie.

"De echte winst zit in slimmer organiseren." Dat betekent anders samenwerken, anders plannen en fundamenteel anders nadenken over hoe logistiek werkt. Nieuwe vrachtwagens helpen, maar de sector die als eerste begrijpt dat de winst in het systeem zit, niet in het voertuig, is degene die de toekomst heeft.

Gebaseerd op een interview van Philip Fokker voor het Fysieke Domein met Walther Ploos van Amstel, lector Stadslogistiek aan de Hogeschool van Amsterdam en lid van het Topteam Logistiek.

Lees ook: Logistieke efficiëntie: tijd om te versnellen