Stel je voor: de prijzen aan de pomp rijzen de pan uit, vrachtwagens staan stil, supermarktschappen raken leeg. Het klinkt als een rampfilm, maar het is een scenario waar de Nederlandse overheid serieus rekening mee houdt. Daarvoor is het Landelijk Crisisplan Olie opgesteld. Dat is een draaiboek voor het geval dat Nederland te maken krijgt met een ernstig tekort aan olie of olieproducten.

Wat veel mensen niet beseffen, is hoe kwetsbaar ons dagelijks leven is als de diesel opraakt. Wegtransport is goed voor ongeveer 25% van het dieselverbruik in Nederland. Vrachtwagens, bestelbusjes, binnenschepen: ze rijden en varen allemaal op diesel. En zonder die voertuigen komen niet alleen uw supermarkt in de problemen, maar ook ziekenhuizen, bouwplaatsen en de gehele logistieke keten die ons land draaiende houdt.

Door de blokkade van de Straat van Hormuz zullen tekorten aan olie en lng nog maanden aanhouden. Mogelijk duurt het zelfs tot volgend jaar voordat de markt zich herstelt, stelt een topman van Shell.

Hoe groot is het probleem eigenlijk?

Nederland is geen kleine speler op de oliemarkt. Onze raffinaderijen in Rotterdam verwerken enorme hoeveelheden ruwe olie, grotendeels voor export. We zijn zelfs het enige netto-exporterende land van diesel in Europa. Maar die sterke positie maakt ons ook afhankelijk van internationale aanvoer. Als de aanvoer stokt (door geopolitieke spanningen, sancties of een andere crisis), kan het misgaan.

Het crisisplan werkt met vier escalatiefasen, van 'alertering' tot 'noodsituatie'. Pas in de zwaarste fase, als voorraden dramatisch dalen en de markt het probleem niet meer zelf kan oplossen, grijpt de overheid dwingend in. Tot dat punt wordt vooral ingezet op vrijwillige maatregelen en op communicatie.

Transportbewegingen: de achilleshiel

De grootste uitdaging bij een dieselcrisis zit in het transport. Het crisisplan wijdt een aparte maatregelgroep aan transportbewegingen, en dat is niet voor niets. Vliegtuigen vliegen op kerosine, zeeschepen op stookolie, maar het wegtransport, de binnenvaart en de goederentreinen zijn sterk afhankelijk van diesel. Als die sectoren stilvallen, voelt de rest van de samenleving dat vrijwel onmiddellijk.

Welke maatregelen heeft de overheid al klaarliggen? In een vroeg stadium gaat het om zachte ingrepen: campagnes om zuiniger te rijden, de juiste bandenspanning te controleren, slimmer te beladen en minder lege ritten te maken. Klinkt simpel, maar een vrachtwagen die consequent zuiniger rijdt kan al snel tien tot vijftien procent brandstof besparen.

Wordt de situatie ernstiger, dan worden zwaardere middelen overwogen. Denk aan het tijdelijk versoepelen van cabotageregels zodat buitenlandse vrachtwagens efficiënter ingezet kunnen worden in Nederland, het verhogen van de bijmengverplichting voor biobrandstoffen, of het stimuleren van een verschuiving van vrachtwagens naar de trein en de binnenvaart. Ook staat het schrappen van rijverboden op zondag op de lijst, zodat transporteurs flexibeler kunnen opereren.

Dwingende maatregelen

In het meest extreme geval zijn dwingende maatregelen denkbaar: een verbod op thuisbezorgdiensten die op diesel rijden, verplicht langzamer rijden op snelwegen of zelfs een maximale hoeveelheid diesel per tank aan de pomp. Maatregelen die ingrijpend zijn, maar die de overheid liever achter de hand houdt voor als het echt niet anders kan.

TLN volgt de ontwikkelingen op de voet en is nauw betrokken bij het overleg met de overheid en andere ketenpartners. TLN maakt deel uit van de “Maatregelgroep Transportbewegingen” waarbij mogelijke maatregelen worden geïnventariseerd en voorbereid die nodig zijn om het verbruik van olie of een olieproduct te verlagen. TLN brengt de belangen van transportondernemers actief onder de aandacht en zet zich ervoor in dat het logistieke vervoer van goederen zo veel mogelijk kan doorgaan. 

De rechtse oppositiepartijen JA21 en PVV willen dat de vrachtwagenheffing, die op 1 juli van kracht wordt, voorlopig wordt uitgesteld

Wie krijgt de diesel als het echt krap wordt?

Het crisisplan maakt ook duidelijk wie voorrang krijgt als er werkelijk te weinig diesel beschikbaar is. Hulpdiensten, defensie, de voedselketen en het transport van medicijnen staan bovenaan. Daarna volgen onderhoudsdiensten voor vitale infrastructuur en het openbaar vervoer. Gewone automobilisten en niet-essentieel transport komen als laatste.

Europa versnelt de energietransitie met AccelerateEU

Als reactie op stijgende energieprijzen door geopolitieke spanningen presenteert de Europese Commissie het AccelerateEU-pakket. Europa wil de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen snel afbouwen via een reeks maatregelen: betere coördinatie tussen lidstaten over gasopslag en olievoorraden, een nieuw brandstofobservatorium, tijdelijke steun voor kwetsbare huishoudens en bedrijven, en een nieuw staatssteunkader.

Verder komt er een Elektricatieactieplan, versnelde uitrol van hernieuwbare energie, modernisering van elektriciteitsnetwerken en een wetgevingsvoorstel over netwerktarieven. Om de benodigde € 660 miljard per jaar tot 2030 te financieren, organiseert de Commissie een Clean Energy Investment Summit om private investeringen te mobiliseren

Wat is de kans dat het echt misgaat?

Het zijn keuzes waar niemand op zit te wachten, maar die wel vooraf doordacht moeten zijn. Want in een echte crisis is er geen tijd om van nul af aan te beginnen. Maar wat is de kans dat het echt misgaat?

Energie-analist Jilles van den Beukel (HCSS) zegt in NRC dat hij het logisch vindt dat het kabinet nu handelt en achter de schermen al overlegt met brancheorganisaties. Hij verwacht echter geen fysieke leveringsproblemen: de markt lost het grotendeels zelf op via prijsstijgingen die de vraag drukken.

Ook hoogleraar energie-economie Machiel Mulder (RUG) verwacht geen zware ingrepen. Nederland heeft grote voorraden en een sterke verwerkingsindustrie. Hij steunt fase 1 vooral omdat het een geruststellend signaal afgeeft: de overheid is waakzaam, heeft maatregelen voorbereid en kan snel handelen als de situatie verslechtert. Nederland heeft nagedacht over het ondenkbare. En dat is precies waarom dit plan bestaat.

Walther Ploos van Amstel.

Lees ook: Transporteurs willen compensatie voor hoge dieselprijzen, maar dat helpt niet bij dieselschaarste

Overzicht maatregelen transportbewegingen bij oliecrisis

• Hogere bijmengverplichting biobrandstoffen (HVO, SAF, FAME) met tijdelijke versoepeling van limieten
• Versnelde vergunningverlening met tijdelijke relaxatie van milieunormen
• Tijdelijk opschorten cabotageregels voor flexibeler inzet buitenlands transport
• Uitbreiden milieuzones: verbod op diesel-personenauto's
• Juiste bandenspanning controleren bij vrachtwagens
• Voorraden 'ruilen' tussen partijen
• Zeevaart overschakelen op stookolie
• Stimuleren alternatieve brandstoffen in scheepvaart
• Slow steaming: langzamer varen voor bewezen brandstofbesparing
• Betere digitale afstemming van aankomst- en vertrektijden (ETA/ETD)
• Bevorderen intermodaal vervoer: van vrachtwagen naar trein, binnenvaart of kustvaart
• Efficiënter transporteren en hogere beladingsgraad
• Modaliteitsshift van vrachtwagens naar trein
• Grensoverschrijdende inzet van langere vrachtcombinaties (LZV's)
• Inzet Super Ecocombi's in Nederland
• Schrappen rijverboden in Europa
• Gewichtslimiet grensoverschrijdend vervoer verhogen naar 44 ton
• Verbod thuisbezorgdiensten met dieseltrucks (uitzondering prioritaire diensten)
• Militaire oefeningen zonder brandstofverbruik
• Grootschaliger transport van distributiecentra naar winkels
• Opschorten verplichte 'return home vehicle' voor chauffeurs
• Vermindering vliegbewegingen om kerosineproductie te verlagen en dieselproductie te verhogen
• Aanwijzen prioritaire activiteiten op luchthavens voor het primaire veiligheidsproces
• Maatregelen spoorgoederenvervoer: nog nader te inventariseren