Hoe organisaties door hun streven naar efficiëntie, verliezen wat hen succesvol maakt

Cover stories

Een bloemetje voor een klant die al twintig jaar trouw is. Een kleine bijdrage aan de lokale tennisvereniging waar opvallend veel klanten lid van zijn. Of een groothandel in Enschede waar de schappen volgens een landelijk vastgesteld plan gevuld moeten worden met Heineken. Terwijl je midden in het thuisgebied van Grolsch zit.

Drie voorbeelden die op zichzelf weinig met elkaar te maken hebben. Toch vertellen ze hetzelfde verhaal. Over organisaties die steeds groter worden en medewerkers die steeds minder te zeggen krijgen.

Want dat bloemetje moet tegenwoordig eerst worden aangevraagd. De sponsoring moet langs marketing op het hoofdkantoor. En het assortiment wordt bepaald door iemand die waarschijnlijk nog nooit in die vestiging is geweest. Allemaal volkomen logisch vanuit de organisatie. En misschien juist daarom zo opmerkelijk.

De prijs van groter worden

Ik heb in mijn loopbaan meerdere organisaties zien groeien door overnames en fusies. De argumenten waren vrijwel altijd overtuigend. Schaalvoordelen, synergie, professionalisering, kostenbesparing en een sterkere marktpositie.

En eerlijk is eerlijk: die voordelen zijn er vaak ook. Mits ze vanuit de pitch deck worden omgezet in actie…

Het is weinig efficiënt wanneer iedere vestiging zelfstandig contracten afsluit met leveranciers, eigen IT-systemen onderhoudt of afzonderlijk administratieve processen ontwikkelt. Centralisatie kan kosten verlagen, kwaliteit verbeteren en risico's beperken.

Maar ergens in dat proces gebeurt iets merkwaardigs. Wat begon als het centraliseren van ondersteunende activiteiten, verandert langzaam in het centraliseren van beslissingen. Niet alleen de boekhouding verhuist naar het hoofdkantoor, maar ook de bevoegdheid om een klant een bloemetje te sturen.

En daarmee verandert meer dan alleen de organisatiestructuur. De medewerker die vroeger zelfstandig kon handelen, moet nu toestemming vragen. De vestigingsmanager die zijn lokale markt kende, krijgt een landelijk assortiment voorgeschreven. De ondernemer die ooit op basis van zijn relaties en marktkennis succesvol was, wordt verantwoordelijk voor het uitvoeren van centraal vastgesteld beleid.

We noemen dat professionalisering. Maar is het dat ook?

Efficiëntie vermoordt eigenaarschap

Organisaties streven naar uniformiteit omdat uniformiteit beheersbaar is. Eén werkwijze, één systeem, één beleid. Het maakt prestaties vergelijkbaar en processen voorspelbaar. Alleen is de werkelijkheid zelden uniform.

De klant in Enschede is niet dezelfde als die in Eindhoven. Een lokale sportvereniging kan commercieel veel relevanter zijn dan een landelijke sponsorcampagne. En een medewerker die dagelijks contact heeft met klanten, beschikt over informatie die nooit volledig in een CRM-systeem terechtkomt.

Juist dat lokale inzicht maakt het verschil tussen een organisatie die procedures uitvoert en een organisatie die klanten begrijpt. Toch wordt dat inzicht bij groeiende organisaties steeds vaker ondergeschikt gemaakt aan centrale afspraken. Daar zit een fundamentele tegenstrijdigheid.

We verwachten van medewerkers dat ze ondernemend zijn, verantwoordelijkheid nemen en klantgericht handelen. Tegelijkertijd ontwerpen we organisaties waarin ze voor steeds meer beslissingen toestemming nodig hebben. En vervolgens verbazen we ons wanneer het ondernemerschap verdwijnt.

Eigenaarschap kun je niet opleggen

De psychologie biedt hiervoor een interessante verklaring. Volgens de zelfdeterminatie theorie van Edward Deci en Richard Ryan hebben mensen drie psychologische basisbehoeften: autonomie, competentie en verbondenheid. Wanneer die behoeften worden ondersteund, bevordert dat autonome motivatie en betrokkenheid.

Juist die autonomie komt onder druk te staan wanneer organisaties steeds meer beslissingen centraal beleggen. Een medewerker kan zich verantwoordelijk voelen voor een klantrelatie, maar wanneer hij nauwelijks invloed heeft op de manier waarop hij die relatie onderhoudt, ontstaat een merkwaardige situatie.

Hij wordt verantwoordelijk gehouden voor het resultaat, zonder voldoende zeggenschap over de weg ernaartoe. Ook het gevoel van competentie wordt daardoor aangetast. Want wat zegt het eigenlijk tegen een ervaren professional wanneer zijn oordeel over een klant minder zwaar weegt dan een centraal opgesteld protocol?

De boodschap is zelden expliciet, maar wordt wel gevoeld.

We vertrouwen je om het werk uit te voeren, maar niet om zelf te bepalen wat daarvoor nodig is.

Dat heeft gevolgen voor de werkbeleving. Niet omdat medewerkers per definitie tegen regels zijn, maar omdat hun professionele oordeel steeds minder betekenis krijgt. En mensen die weinig invloed ervaren, nemen uiteindelijk ook minder initiatief. Niet noodzakelijk uit onwil. Maar omdat het systeem hen heeft geleerd dat initiatief weinig oplevert.

De organisatie wordt groter, de afstand ook

Er speelt nog iets anders. Naarmate organisaties groeien, neemt de afstand tussen besluitvorming en uitvoering vaak toe. Besluiten worden genomen op basis van rapportages, gemiddelden en organisatiebrede doelstellingen.

Dat levert overzicht op, maar gemiddelden hebben een vervelende eigenschap: ze vertellen weinig over de uitzonderingen. En brengen daarmee ook gemiddelde resultaten.

Een centraal inkoopcontract kan op papier uitstekend renderen, terwijl het lokaal tot omzetverlies leidt. Een uniforme marketingstrategie kan efficiënt zijn, maar tegelijkertijd de binding met lokale klanten verzwakken.

En een procedure die bedoeld is om uitgaven te beheersen, kan ertoe leiden dat een medewerker besluit om die trouwe klant dan maar helemaal geen bloemetje te sturen. Niet omdat hij de klant minder waardeert. Maar omdat het gedoe niet opweegt tegen het gebaar. Daarmee ontstaat een verlies dat op geen enkele kostenplaats zichtbaar wordt. De besparing op het bloemetje is meetbaar. De gemiste waardering van de klant niet.

Centraliseer wat moet, decentraliseer wat kan

In de organisatiekunde bestaat hiervoor al veel langer een bruikbaar uitgangspunt: het subsidiariteitsbeginsel. De essentie is eenvoudig: Leg beslissingen op het laagst mogelijke niveau waar ze verantwoord genomen kunnen worden. Schaal alleen op wanneer dat aantoonbaar meerwaarde heeft.

Dat betekent niet dat iedere medewerker zelfstandig alle beslissingen moet kunnen nemen. Financiële beheersing, compliance, veiligheid en strategische samenhang vragen om duidelijke kaders. Maar kaders zijn iets anders dan instructies voor iedere denkbare situatie.

Een organisatie kan prima centraal bepalen hoeveel budget beschikbaar is voor lokale klantrelaties, zonder centraal te bepalen aan welke klant een bloemetje mag worden gestuurd. Je kunt afspraken maken over sponsoring, zonder de lokale vestigingsmanager iedere mogelijkheid tot initiatief te ontnemen. En je kunt landelijke inkoopvoordelen benutten, terwijl je ruimte houdt voor lokale assortimenten.

De vraag zou daarom niet moeten zijn welke beslissingen we nog meer kunnen centraliseren. Maar welke beslissingen daadwerkelijk beter worden wanneer we ze centraal nemen.

De onzichtbare kosten van schaalvoordeel

Bij fusies en overnames worden synergievoordelen doorgaans zorgvuldig berekend. Dubbele functies verdwijnen, systemen worden samengevoegd en contracten worden geharmoniseerd. De kosten van verloren eigenaarschap verschijnen zelden in de businesscase.

Hoeveel commerciële kansen blijven liggen omdat medewerkers niet meer zelfstandig kunnen handelen? Hoeveel klantrelaties worden afstandelijker doordat lokale betrokkenheid plaatsmaakt voor uniforme processen? Hoeveel initiatief verdwijnt omdat ideeën eerst door meerdere managementlagen moeten?

En nog belangrijker: wat gebeurt er met de mensen die ooit juist vanwege hun ondernemerschap en betrokkenheid het verschil maakten? Sommigen vertrekken. Anderen blijven, maar passen zich aan. Ze leren hoe het systeem werkt. Ze volgen de procedures, houden zich aan de richtlijnen en leggen beslissingen netjes neer waar ze volgens het organogram thuishoren.

Op papier functioneren ze uitstekend. Alleen doen ze steeds minder van wat hen ooit zo waardevol maakte. En daarmee raakt schaalvergroting niet alleen de klantgerichtheid of de commerciële prestaties. Het raakt rechtstreeks aan de cultuur van de organisatie.

Want cultuur ontstaat niet door wat er in de kernwaarden staat, maar door wat mensen dagelijks ervaren. Als medewerkers voortdurend toestemming moeten vragen, moet je niet verbaasd zijn wanneer ze uiteindelijk stoppen met verantwoordelijkheid nemen.

Groot worden is geen prestatie

Laat ik duidelijk zijn: ik ben niet tegen groei. Schaalvergroting kan organisaties sterker maken en medewerkers juist meer mogelijkheden bieden. Denk aan betere ondersteuning, ontwikkelkansen en toegang tot kennis en technologie.

Groter worden is op zichzelf geen prestatie. De werkelijke prestatie is groter worden zonder de kwaliteiten te verliezen die de organisatie succesvol hebben gemaakt. Dat vraagt om leiderschap dat niet uitsluitend gericht is op beheersing, maar ook op vertrouwen. Om structuren waarin medewerkers ruimte houden om hun professionele oordeel te gebruiken. En om de bereidheid om lokale verschillen niet automatisch als inefficiëntie te beschouwen.

Beste bestuurders, vraag daarom bij de volgende fusie, reorganisatie of centralisatieslag  niet alleen hoeveel kosten ermee worden bespaard. Maar ook hoeveel initiatief ermee verloren dreigt te gaan. Want uiteindelijk zijn het niet de systemen, processen of schaalvoordelen die klanten aan een organisatie verbinden. Het zijn de mensen die begrijpen wat er nodig is en de ruimte krijgen om daarnaar te handelen.

Hoe groot kan jouw organisatie worden voordat de mensen die haar groot hebben gemaakt, er zelf steeds kleiner in worden?

Noot redactie

'Centraliseer wat moet, decentraliseer wat kan.' Inderdaad, er zijn er tal van organisaties die groeien en bloeien, juist door eigenaarschap, eigen verantwoordelijkheid en autonomie van de onderdelen te versterken. Zie de voorbeelden Sturen op verantwoordelijkheid.

Deel uw  ervaringen op ManagementSite

Wij zijn altijd op zoek naar ervaringen uit de praktijk, wat werkt wel, wat niet.

SCHRIJF MEE

Als u 3 of meer artikelen per jaar schrijft, ontvangt u een gratis pro-abonnement twv €200,--

Meer over Betrokkenheid, commitment