Een nieuw rapport, opgesteld door het Coordination and Support Office van de Circular Cities and Regions Initiative (CCRI-CSO), biedt beleidsaanbevelingen voor de aankomende EU Circular Economy Act (CEA).

Een rode draad door het rapport is de zorg over achterblijvende inzamelprestaties van elektronisch afval tot bouwmaterialen en textiel en de vraag hoe beleid, financiering en ontwerp beter op elkaar kunnen worden afgestemd om meer materialen daadwerkelijk terug in de keten te brengen.

Knelpunten

De circulaire transitie in Europa wordt steeds meer bepaald door lokale en regionale implementatie. Steden en regio's beheren cruciale hefbomen zoals publieke aanbesteding, afvalbeheer en innovatie-ecosystemen, maar stuiten op drie stelselmatige knelpunten.

Ten eerste is er een gebrek aan regelgevingscoherentie: overlappende EU-wetgeving en uiteenlopende nationale interpretaties verhogen de administratieve last en creëren rechtsonzekerheid. Ten tweede belemmert een structureel investeringstekort de opschaling van circulaire infrastructuur. Ten derde ontbreken betrouwbare data en digitale systemen voor monitoring en traceerbaarheid.

Samen bepalen deze drie knelpunten of circulaire oplossingen succesvol kunnen worden opgeschaald en verankerd in de Europese economie.

Het inzamelprobleem in Europa

Ondanks een uitgebreid Europees regelgevingskader presteren inzamelsystemen structureel onder de maat. Het meest schrijnende voorbeeld is elektronisch afval (WEEE): in 2022 werd slechts 40,6% van het gegenereerde WEEE formeel ingezameld, terwijl de Europese doelstelling 65% bedraagt. Bijna de helft van het elektronische afval verdwijnt via informele kanalen, wordt opgeslagen bij eindgebruikers of wordt illegaal geëxporteerd buiten de EU. Een vergelijkbaar patroon is zichtbaar bij bouwafval, textiel en kleine elektronica: de materialen zijn er, maar de systemen om ze terug te halen falen.

Het rapport identificeert drie structurele oorzaken. Ten eerste zijn financiële prikkels voor consumenten onvoldoende: zolang weggooien gratis en makkelijk is, blijft inleveren een bewuste extra stap. Ten tweede zijn de verantwoordelijkheden tussen gemeenten, producentenorganisaties (PRO's) en inzamelaars onvoldoende helder verdeeld, wat leidt tot gaten in de dekking en de kwaliteit. Ten derde ontbreekt het aan geharmoniseerde veiligheidsstandaarden, wat met name nijpend is nu lithium-ionbatterijen in steeds meer apparaten zitten en brandrisico's in inzamelpunten en sorteercentra snel toenemen.

Statiegeld als sleutelinstrument

Een van de meest concrete aanbevelingen is de introductie van statiegeldregelingen (deposit-return schemes, DRS) voor kleine elektronica zoals smartphones, tablets en laptops. Dit zijn precies de apparaten die het vaakst worden opgeslagen of via verkeerde kanalen worden afgevoerd, terwijl ze kritieke grondstoffen bevatten zoals lithium, kobalt en zeldzame aardmetalen.

Onder een DRS betaalt de consument bij aankoop een terugvorderbaar statiegeld, dat wordt terugbetaald bij inlevering via een erkend inleverpunt. Het rapport benadrukt dat zo'n systeem zorgvuldig moet worden ontworpen: met duidelijke interfaces met gemeentelijke inzamelsystemen, voldoende geografische dekking in zowel stedelijke als landelijke gebieden, en verplichte data-uitwisseling met lokale overheden voor planningsdoeleinden.

EPR als financieringsbasis voor veilige inzameling

Het rapport pleit er sterk voor dat EPR-bijdragen niet langer alleen naar recycling vloeien, maar expliciet ook de kosten dekken van veilige inzameling, opslag en voorbehandeling. Dit is urgent omdat de huidige praktijk gemeenten opzadelt met veiligheidsrisico's en infrastructuurkosten waarvoor de financiering ontbreekt.  De herziene WEEE-richtlijn moet minimumnormen vastleggen voor risicobeoordeling, personeelstraining, segregatie van gevaarlijke componenten en brandpreventie en PRO's verplichten deze kosten te dekken.

Ontwerp als voorwaarde voor succesvolle inzameling

Inzameling alleen is niet genoeg als de teruggewonnen materialen vervolgens nauwelijks te scheiden zijn. Het rapport bepleit daarom verplichte 'design-for-disassembly'-eisen voor alle elektrische en elektronische apparatuur, te beginnen bij productgroepen met de hoogste concentratie kritieke grondstoffen. Producenten die aan deze ontwerpeisen voldoen, zouden lagere EPR-bijdragen moeten betalen: een directe financiële prikkel om inzamelbaarheid al in het productontwerp te verankeren.

Het rapport maakt duidelijk dat een betere inzameling niet vanzelf komt met hogere doelstellingen. Er is een samenhangende aanpak nodig: financiële prikkels die consumenten activeren, heldere verantwoordelijkheden die gemeenten ontlasten, veiligheidsstandaarden die risico's beheersen, en productontwerpregels die terugwinning rendabel maken. Zonder deze combinatie blijven Europese recyclingambities papieren werkelijkheid.

Het rapport benadrukt dat de CEA alleen effectief kan zijn als de implementatie lokaal en regionaal verankerd is. De CCRI biedt daarvoor een cruciale verbinding tussen Europees beleid en de dagelijkse praktijk van steden en regio's. Zonder voldoende capaciteitsopbouw, regelgevingscoherentie en investeringszekerheid dreigt Europa te blijven hangen in ambities zonder uitvoering.

Download het rapport.