De aandelenmarkten zijn momenteel bijzonder gevoelig voor nieuws over kunstmatige intelligentie (AI). Dat werd pijnlijk duidelijk toen de Dow Jones in een dag ruim 800 punten verloor, mede aangejaagd door een viraal scenario van Citrini Research. Geen winstcijfer, geen faillissement, maar een 7.000 woorden tellende denkoefening over 2028 was voldoende om miljarden aan beurswaarde te laten verdampen.

The 2028 Global Intelligence Crisis

In The 2028 Global Intelligence Crisis schetst Citrini een hypothetisch toekomstbeeld waarin AI zo succesvol wordt dat het de economische fundamenten ondergraaft. Niet omdat de technologie faalt, maar juist omdat zij slaagt.

In het scenario stijgt de productiviteit explosief dankzij geavanceerde, autonome AI-systemen. Bedrijven automatiseren massaal witteboordenbanen. Aanvankelijk leidt dat tot hogere marges en betere kwartaalcijfers. Maar daarna volgt de klap.

De paradox is eenvoudig en ongemakkelijk. De moderne economie draait op koopkrachtige consumenten. Als grote groepen kenniswerkers hun baan verliezen of terugvallen in lagerbetaald werk, krimpt de vraag. In het scenario loopt de werkloosheid in de VS in 2028 op tot boven de 10 procent en staat de aandelenmarkt fors onder druk. Het bbp blijft op papier hoog (de productie draait immers door), maar de consumptie stort in. Citrini noemt dit Ghost GDP: economische output zonder brede welvaartseffecten.

Ontwrichtend: negatieve feedback-loop

Het mechanisme daarachter is een negatieve feedback-loop. Bedrijven investeren in AI om kosten te verlagen. Dat leidt tot ontslagen. Minder inkomens betekenen minder bestedingen. Dalende vraag zet opnieuw druk op marges, waarop verdere automatisering volgt. Omdat AI steeds goedkoper en krachtiger wordt, ontbreekt een natuurlijke rem. Wat rationeel is op bedrijfsniveau, kan ontwrichtend uitpakken op systeemniveau.

De aandelenmarktreactie laat zien hoe serieus beleggers dit nemen. Technologieaandelen kregen zware klappen, net als financiële instellingen. Tegelijkertijd vloeide kapitaal naar defensieve sectoren, obligaties en goud. De onderliggende vraag die boven de markt hangt: wat als AI niet alleen banen vervangt, maar hele verdienmodellen ondermijnt?

Marges gebaseerd op complexiteit en informatie-asymmetrie verdampen

Het scenario gaat verder dan softwarebedrijven. Ook sectoren die profiteren van frictie (betalingsverkeer, intermediaire diensten, bepaalde platform- en SaaS-modellen) komen onder druk te staan wanneer intelligente agents namens gebruikers prijzen optimaliseren en processen stroomlijnen. Marges die gebaseerd zijn op complexiteit en informatie-asymmetrie kunnen snel verdampen. In de financiële sector dreigt bovendien druk op kredietmarkten wanneer consumenteninkomens structureel verzwakken.

Belangrijk is dat het rapport geen voorspelling doet. Het is een gedachte-experiment. Maar het raakt een kernvraag die elke C-suite zichzelf moet stellen: wat is de systeemimpact van onze AI-strategie? Veel bestuurders kijken primair naar productiviteitswinst en kostenbesparing. Dat is begrijpelijk. Concurrentiedruk laat weinig ruimte om achter te blijven. Maar als iedereen tegelijk dezelfde optimalisatieslag maakt, kan de collectieve uitkomst minder rooskleurig zijn dan de individuele businesscase suggereert.

Nadenken over de toekomst met AI

Ten eerste: kijk verder dan enkel naar efficiëntie. AI moet niet alleen kosten reduceren, maar ook nieuwe waarde, nieuwe markten en nieuwe koopkracht creëren. Een strategie die uitsluitend is gericht op substitutie van arbeid vergroot mogelijk de macro-economische kwetsbaarheid waarin bedrijven opereren.

Ten tweede: herdefinieer talentbeleid. De vraag is niet alleen hoeveel FTE kan worden vervangen, maar hoe mens en machine complementair kunnen werken. Investeren in herscholing en nieuwe rollen is geen sociaal bijscholingsprogramma, maar een strategische noodzaak om vraag en innovatie in stand te houden.

Ten derde: denk systeemgericht. Managers en bestuurders hebben invloed via investeringskeuzes, partnerschappen en publieke dialoog. AI is geen geïsoleerd IT-project, maar een (r)evolutie die marktdynamiek, arbeidsmarkt en geopolitiek raakt.

De belangrijkste les uit het scenario is misschien wel deze: technologische versnelling zonder maatschappelijke inbedding creëert volatiliteit. De markt reageert niet alleen op wat AI vandaag kan, maar op wat het morgen kan ontwrichten.

Voor het management in bedrijven is de uitdaging helder. Niet alleen sneller automatiseren dan de concurrent, maar verstandiger anticiperen op de wereld die daardoor ontstaat.

Walther Ploos van Amstel.

Lees het 2028-scenario hier.

Lees ook: Rapport met ‘dystopisch’ scenario over AI jaagt beleggers stuipen op het lijf