Omstreden boek

Gezien de commotie die eraan vooraf is gegaan, valt het  moeilijk om het zojuist verschenen boek ‘Veranderend getij’ van onderzoeksjournalist Marcel Metze onbevooroordeeld te lezen. Voor wie het inmiddels is vergeten: in 2006 aanvaardde Metze een opdracht van Rijkswaterstaat om een boek over het veranderingsproces te schrijven. Opdrachtgever was Directeur-Generaal Bert Keijts, overheidsmanager van het jaar in 2008. De tekst die Metze schreef, viel niet in goede aarde en Rijkswaterstaat wilde het zo niet gepubliceerd zien. Uiteindelijk leidde dat tot een rechtszaak, die door Rijkswaterstaat werd gewonnen. Metze mocht zijn boek om contractuele redenen niet in eigen beheer uitbrengen. Mede naar aanleiding van kritische artikelen in de media en Kamervragen besloot Minister Eurlings aan het einde van het afgelopen jaar evenwel dat het boek tóch mocht worden uitgegeven. Daarmee maakte hij – waarschijnlijk onbedoeld – de cirkel weer rond: want het ingrijpende veranderingsproces was in 2004 juist gestart met het oogmerk om de politiek op afstand te houden. Ruim een half decennium later zijn de oorspronkelijke verhoudingen weer hersteld en moet de trotse top van Rijkswaterstaat knarsetandend toezien hoe de vuile was wordt buiten gehangen.

Aanleiding tot verandering

Voordat ik toekom aan de vraag of alle ophef al dan niet terecht was, ga ik eerst in op het veranderproces zelf. Wij moeten dan teruggaan naar de beginjaren van dit decennium, toen Rijkswaterstaat onder forse externe druk stond. Hoewel de bouwer en beheerder van onze dijken en zeeweringen, spoorbruggen en sluizen, waterwegen en snelwegen ook in voorgaande jaren regelmatig was bekritiseerd als ‘te machtig’, ´te eigengereid´ en ‘teveel verslingerd aan het uitgeven van belastinggeld’, overheersten doorgaans toch de gevoelens van trots die betrekking had op grootse projecten als de Zuiderzee- en de Deltawerken. Als gevolg van de bouwfraude-affaire en miljardenoverschrijdingen bij de aanleg van de Betuweroute en van de Hogesnelheidslijn-Zuid was in politieke kring evenwel twijfel gerezen over de deskundigheid en betrouwbaarheid van het door meer dan twaalfduizend medewerkers tellende ingenieursbolwerk. Om de dreiging van eventuele politieke ingrepen te pareren, besloot de top van Rijkswaterstaat bij monde van de in 2003 als Directeur-Generaal aangetreden Bert Keijts tot een vlucht naar voren: de hele organisatie ging in de steigers, werd opgeschud en gekneed,…