De afgelopen jaren is maatschappijbreed een luidruchtig discours ontstaan over de bonuscultuur in, voornamelijk, de financiele sector – waar o.a. banken, verzekerings- en beleggingsmaatschappijen, private equity partijen, en hedge fondsen onder worden geschaard. Deze cultuur lijkt zelfs nu nog deels stand te houden terwijl een groot deel van de banken en verzekeraars kunstmatig in leven worden gehouden door de overheden.

Dit is te begrijpen door te onderkennen dat een deel van het (financiele) bedrijfsleven lijdt aan een cultuur met daarin een chronische fundamentele attributie(weef)fout.

De fundamentele attributiefout is een begrip uit de psychologie en beschrijft de neiging om gedrag van anderen te wijten aan de persoonlijkheid of het karakter van de persoon in kwestie en het eigen gedrag te verklaren uit omgevingsfactoren. Met andere woorden, als iemand op straat tegen u oploopt denkt u waarschijnlijk “kijk dan ook uit” terwijl u als uzelf tegen iemand oploop eerder denkt “maar het is hier ook zo druk”.

Een speciale vorm van de fundamentele attributiefout is de self serving bias, de neiging om eigen succes toe te schrijven aan persoonlijke factoren (intelligentie, karakter, kennis) en eigen falen toe te schrijven aan situationele factoren (mensen waar niet mee samen valt te werken, IT systemen die niet deugen, de markt die niet mee zit).

De kern van de bonuscultuur is een diep verankerde self serving bias in de financiele sector: een heilig geloof dat succes te danken is aan individueel handelen terwijl falen wordt geaccepteerd als een fact of life. Er bestaan ook geen ‘negatieve bonussen’, gebrek aan succes is immers over het algemeen te wijten aan de omgeving (bijvoorbeeld een slecht beursjaar) en niet aan de medewerkers. Bij succes ben je de held, bij falen ligt het vaak niet aan jou.

Nu een groot deel van het financiele systeem \’met spuug en oude touwtjes\’ bij elkaar wordt gehouden is er een breed debat ontstaan over het noodzaak tot veranderen van de bonuscultuur. Dat laat onverlet dat sommige bedrijven rustig doorgaan met het toekennen ervan. Dit is voor veel burgers onbegrijpelijk: de banken hebben massaal gefaald in het zichzelf overeind houden en de medewerkers worden beloond?

Denkend vanuit de fundamentele attributiefout c.q. de self serving bias wordt deze ogenschijnlijke paradox helder: het falen van het bedrijf wordt niet gezien als een persoonlijk falen van de medewerkers of de organisatie maar als een gevolg van de externe factor kredietcrisis en daarom mogen bonussen uitbetaald worden. Dat dezelfde kredietcrisis deels mede lijkt te zijn veroorzaakt door de bonuscultuur levert een mooie cirkelgang op: bonussen hebben bijgedragen aan het ontstaan van de kredietcrisis, terwijl die kredietcrisis soms fungeert als het excuus om bonussen te kunnen blijven uitbetalen.

De fundamentele attributiefout heet niet voor niets ‘fundamenteel’, het is een mechanisme dat inherent is aan de menselijke psyche. De crux zit in het niet vertalen van deze menselijke, o zo menselijke eigenschap naar de brede bedrijfscultuur maar deze juist tegenwicht te bieden. Organisaties en de sector als geheel moeten werken aan een cultuur en bijbehorende renumeratie waarin succes wordt beloond, zeker, maar waarin falen ook persoonlijk wordt gemaakt. Er is een noodzaak tot een beoordelingscyclus voor personen en teams waarin men bij successen wordt gedwongen om aandacht te besteden aan de externe factoren die hebben meegewerkt en bij falen nadrukkelijk wordt ingegaan op de persoonlijke rol daarin. Dit moet in de haarvaten van de sector terecht komen en daar de huidige manier van denken vervangen of aanvullen.

ir. drs. Henk-Jelle Reitsma M.Sc. is psycholoog en organisatieadviseur.

Deze column werd ingezonden door Henk-Jelle Reitsma. Heeft u ook iets wat u bezig houdt? Plaats uw eigen column ›

Gerelateerde items