Veel veranderprogramma’s zijn ingegeven door een drietal vertrekpunten: Total Quality Management, Business Proces Re-engineering en Lean Production. Naar goed gebruik alle drie Engelstalig vakjargon. Ze hebben gemeen dat ze gaan over efficiëntie en kostenbesparing. Maar tot hoever kun je de citroen uitknijpen? Zaterdag 6 januari werden op Trouw/TV twee verpleegkundigen geïnterviewd die uit het vak zijn gestapt omdat ze zich schaamden voor de kwaliteit van hun werk als gevolg van het oprukkende managementdenken aan het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam. Wanneer krijgt de manager last van rationaliteitsschaamte? Aan de hand van praktijkvoorbeelden wil ik u meenemen in een betoog over ethiek en rationalisatie in organisaties. Hoever mag je als manager gaan? Totdat iedereen wegloopt of zou willen weglopen?

(1) Het denken gaat aan het waarnemen vooraf
(2) Een praktijkvoorbeeld van professionele rationaliteit
(3) Wat kan ik weten?
(4) Wat moet ik doen?

Mijn betoog is als volgt opgebouwd: (1) Het denken gaat het waarnemen vooraf, (2) Waar leidt die managers rationaliteit toe aan de hand van een praktijkvoorbeeld voorzien van fotomateriaal (deze beelden kunnen als schokkend worden ervaren), (3) Wat kan ik weten? en (4) Wat moet ik doen? Moet ik handelen zoals de Kritieke Succes Actoren Els Hoogstraten (41) en Menno van Hoeven (37), (noot 1, zie Trouw/TV)? Geen gemakkelijk verhaal met een stappenplan. Ik vraag daarvoor begrip. Wel een praktische oplossing.

(1) Het denken gaat aan het waarnemen vooraf

In mijn eerdere columns, artikelen en boeken, zoals de Intensieve Menshouderij (noot 2), heb ik me nogal afgezet tegen Angelsaksisch management. Niet iedere lezer werd daarvan even enthousiast. Verwijten werden gemaakt over karikaturale weergave en de toonzetting. De vraag is echter: wat gebeurt er daadwerkelijk in organisaties momenteel?

Managementmodellen leggen een ratio op voordat zij beginnen met ‘het kennen’ van de dagelijkse realiteit van de werkvloer. De eerdergenoemde aanpakken: TQM, BPR en LP zijn daar voorbeelden van. In die zin is er sprake van een blinde ratio. De uitkomst ligt van te voren vast en moet alleen nog worden toegepast, op de realiteit. Ik beroep me meer dan eens op de film The Matrix (noot 3).

The Matrix staat als symbool voor de illusie van een wereld met controle en zero-tolerance. Een wereld waarin alles is afgebakend, de tijd is stilgezet (het blijft altijd 1999) en morele zaken zijn teruggebracht tot…