Organisaties staan dag in, dag uit bloot aan een spervuur van prikkels. De onzekere economische situatie, schommelende beurskoersen, onvoorspelbare consumenten, oorlog en conflicten, internationale concurrentie: het raakt organisaties diep. En het informatie- en kennistijdperk voert het aantal prikkels op. Het gevoel met al deze prikkels wat te moeten, jaagt organisaties op. Er zijn voorbeelden te over van organisaties die in een overspannen staat verkeren. Denk aan de worsteling van de NS, Politiekorpsen en onderwijs- en zorginstellingen die aan een spervuur van nieuwe maatregelen blootstaan. Organisaties die continu in staat van fusie en reorganisatie verkeren zoals energiebedrijven, zorgverzekeraars, banken en productiebedrijven.

In deze bijdrage maken we een analogie tussen overspannen individuen en organisaties. De vragen ‘Hoe bewaak je de balans, en hoe voorkom of hoe herstel je overprikkeling?’ staan centraal. Daaruit volgt een aantal nieuwe zienswijzen voor organisaties.

Het effect van overprikkeling bij individuen

Mensen werken het beste als ze noch te verveeld, noch te geprikkeld zijn. Te weinig prikkels maakt iemand duf en ineffectief. Maar een teveel aan prikkels zorgt er voor dat ons zenuwstelsel overbelast raakt, met ernstige gevolgen.
Psychologen en neurologen nemen bij mensen twee ingrijpende effecten waar die duiden op overprikkeling:

Effect I:  Normale prikkels worden sterker gevoeld; de proporties raken zoek
Als iemand overprikkeld is, worden ‘normale’, alledaagse prikkels veel sterker gevoeld. Zo zal iemand, die tijdens een overleg op een voorstel kritiek krijgt, in een normale, niet-overprikkelde toestand wellicht iets denken in de trant van: ‘Ik vind de kritiek onprettig, maar ach, er zit toch eigenlijk ook wel weer wat in. Zo blijven we permanent van elkaar leren en maakt dát het leven niet juist zo interessant?’

In een overprikkelde staat is de reactie opeens totaal anders. De kritiek kan totaal verkeerd vallen. Deze persoon wordt boos op de collega die het durfde hem publiekelijk aan te vallen, nog bozer op de organisatie waarin wordt gevraagd dit soort werk te doen en helemáál boos op zichzelf. ‘Zie je wel’, denkt hij, ‘nu blijkt eens te…