Verschillende modellen van verandering

Binnen de organisatiekunde is over geen ander onderwerp zoveel geschreven als over organisatieverandering. De oudere generatie organisatie-adviseurs is opgevoed met het standaardwerk van Bennis, Benne & Chin, The Planning of Change (de eerste uitgave dateert van 1961, de vierde van 1985). Elke organisatie is als een sociaal en economisch systeem altijd aan verandering onderworpen.

Waar het om gaat is geplande verandering. Bennis, Benne & Chin plaatsen het begrip planned change tussen de idee van de laissez-faire doctrine, de self-adjustment van organisaties enerzijds en een totalitaire marxistische planeconomie anderzijds. De idee van de geplande verandering had daarmee een ideologisch karakter, het verzette zich tegen zowel de marktideologie van Adam Smith als tegen de planeconomie van de socialisten. Het oorspronkelijke begrip 'geplande verandering' had rond 1900 niet alleen betrekking op organisaties van ondernemingen en instellingen, maar op de samenleving als geheel. In de Verenigde Staten was planned change oorspronkelijk een discussie over de vraag of de toekomst van de samenleving door de mens zelf, min of meer bewust, gemaakt kon worden of dat die toekomst enkel het resultaat kon zijn van het vrije spel der economische krachten. De consequentie van Smith's onzichtbare hand in de economie zou immers zijn dat ook organisaties zich wel aanpasten aan wijzigende verhoudingen in de economie. Maar daaraan werd het bezwaar toegekend dat dit, via faillissementen bijvoorbeeld, gepaard zou gaan met harde, onacceptabele consequenties voor individuen. Het doorvoeren van maatschappelijke veranderingen vanuit een centrale planning, zowel op maatschappelijk niveau als op het niveau van organisaties, stuitte en stuit op het ideologische bezwaar van het Amerikaanse individualisme, vrijheid en eigen verantwoordelijkheid. Dezelfde ideologische tegenstelling in voorkeuren vinden we vandaag de dag ook terug bij bijvoorbeeld De Caluwé en Vermaak (Caluwé & Vermaak, 1999) wanneer die bepaalde opvattingen over veranderingen letterlijk een kleur geven.

De tegenstelling tussen de aanhangers van Smith's onzichtbare hand en de meer socialistisch bevlogen…