De Ceasaren van WorldCom, Inc
Wat nou ontevreden!
“Het leven wordt in zekere zin minder gevaarlijk, maar ook affectlozer, lustelozer, en men verschaft zich voor dat wat in het gewone leven ontbreekt, een vervanging in dromen, boeken en beelden”Norbert Elias, 1939
“The species has amused itself to death”Roger Waters, 1992
Is het de nieuwste attractie van de Efteling? Of is het een replica van één van Ceasar’s paleizen? Deze vragen kwamen bij mij op bij het aanschouwen van de foto’s van het nieuwe huis, of beter gezegd het Romeinse paleis in aanbouw van WorldCom’s ex-financieel directeur. WorldCom fabriceerde winstcijfers terwijl er verlies werd geleden en dat leidde tot een buitengewoon boekhoudschandaal met grote gevolgen voor de financiële markten. WorldCom-bestuursvoorzitter John Sidgmore noemde het overleven van WorldCom zelfs ‘een zaak van nationale veiligheid’. Hoe kan het voortbestaan van het op één na grootste telecombedrijf in de VS afhankelijk zijn van het handelen van zo’n klein groepje personen? Ik kwam tot de conclusie dat deze wantoestanden fundamenteel verankerd zijn in ons civilisatieproces. De socioloog Norbert Elias beschreef in ‘het Civilisatieproces’ (1939) de sociogenese van de westerse civilisatie. Startend met de hofsamenleving en het middeleeuwse feodalisme beschreef hij hoe veranderende spelregels als monopoliemechanismen, verschuivende machtsbalansen en maatschappelijke zelfdwang leidden tot westerse staten en samenlevingen. Een interessant perspectief, waar ik de gebeurtenissen rondom WorldCom eens in wil plaatsen.
Wat verstaan we onder het civilisatieproces? Ik citeer Elias: “Het civilisatieproces is een verandering van het menselijk gedrag en beleven in een heel bepaalde richting. (…) Hoe zou het denkbaar zijn dat het civilisatieproces op gang gebracht zou zijn door mensen met een verstrekkende visie, met die geregelde beheersing van alle korte-termijn effecten, die zelf al een lang civilisatieproces vooronderstelt? Het civilisatieproces is als geheel niet ‘rationeel’ gepland – maar er is evenmin alleen zomaar een komen en gaan zonder orde. (…) Uit de vervlechting, uit de interdependentie van mensen, ontstaat een ordening van een heel specifieke aard, een ordening die dwingender en sterker is dan de wil en het verstand van de afzonderlijke mensen die deze vervlechting vormen”.
Op die vervlechting, die interdependentie – onderlinge afhankelijkheid – van mensen die Elias noemt wil ik in deze bijdrage verder ingaan. Wij bevinden ons in de paradoxale situatie waarin we klagen en ontevreden zijn over maatschappelijke problemen, die we tegelijkertijd zelf creëren en waarvan we zelf deel uitmaken. Menselijke interdependenties spelen een belangrijke rol in de balans tussen ‘maatschappelijke dwang’ en ‘zelfdwang’. We raken echter volledig de morele weg kwijt op het moment dat we geen zicht meer hebben op die interdependenties. Mijn stelling is dat veranderende spelregels, zoals de opkomst van de ICT en de globalisering van financiële markten en goederenstromen die zichtbaarheid beïnvloeden.
De transformatie van het individuele handelen
De contrasten in een samenleving nemen volgens Elias af naarmate geweld gemonopoliseerd wordt in de staat en grootschalige economische structuren het handelen van de mensen gaan bepalen. Het menselijk handelen verandert, doordat mensen zich bewust worden van de onderling verweven handelingsketens en hun plaats daarin. Daardoor worden extreme gedragsvormen taboe, want eigen lusten en driften moeten aansluiting vinden bij de maatschappij. Met het groter worden van het aantal handelingen moesten ook de individuele handelingen verder transformeren: ‘lust en neiging van het moment werden teruggehouden met het oog op de onlust die op langere termijn zou ontstaan’. Door een nivellering van boven- en onderlagen transformeert maatschappelijke dwang tot zelfdwang.
Interdependentie stuurt volgens Elias dus de mate van zelfdwang. Die interdependenties kunnen echter zichtbaar of onzichtbaar zijn. De relatie tussen het verdwijnen van de kleine meubelmakers en de opkomst van de grote meubelboulevards door de toenemende mobiliteit, het efficiencydenken en de veranderende uitgavenpatronen van mensen is bijvoorbeeld nog enigszins zichtbaar en te onderkennen. De zichtbaarheid van deze interdependenties geven mij de keuze, geven een moreel handelingkader waar ik mijn leven en mijn beslissingen in kan plaatsen. Een aantal mechanismen bedreigen echter de zichtbaarheid van die interdependenties: informatie, transport en geld. De dynamiek van ‘kennis is macht’, ‘zonder transport staat alles stil’ en ‘geld moet rollen’. Alle drie doen ze iets met de grenzen van het kennen en het handelen.
Niet alleen de interdependentie zelf, maar ook de zichtbaarheid van interdependentie kan door middel van informatie, geld en transport gestuurd worden. Interdependenties kunnen bewust onder de aandacht gebracht worden, of juist uit ons gezichtsveld verwijderd. Neem de rol van ‘mondiale marktwerking’ door steeds flexibeler geld- en goederenstromen. Marktwerking kan tot stand gebracht worden op een dusdanige en mondiale schaal, dat ‘vraag’ en ‘aanbod’ letterlijk uit elkaars gezichtsveld verdwijnen. Welvaart in westerse landen gaat ten koste van welvaart in derde wereld landen. Onderhandelingsposities van multinationale ondernemingen leiden tot contracten met regeringen die de locale bevolking geen uitzicht geven op een beter bestaan. Ruimte ontstaat daar alleen voor het absolute levensonderhoud, niet voor ontwikkeling en ontplooiing (Naomi Klein in No Logo, 1999). De hefboomwerking van geld-, informatie- en transportmechanismen heeft een disproportioneel effect op de werkingssfeer van onderlinge afhankelijkheden.
Permanente zelfdwang
Daartegenover versterkt de ‘permanente zelfdwang’ in onze samenleving de drang tot consumeren en zelfontplooiing. Elias: “De gegoede koopman blijft voor zichzelf doorwerken, hoewel hij misschien ook zonder dit werk genoeg zou hebben om te leven, die niet eenvoudigweg uit nood bezig blijft, maar onder druk van de concurrentie, vanwege de strijd om macht en prestige, omdat zijn beroep, zijn verheven levensstandaard de zin en legitimatie van zijn leven vormen, en voor wie tenslotte door een permanente zelfdwang het werk zo gewoon is geworden dat zijn persoonlijkheidsstructuur iets van haar evenwicht zou verliezen, wanneer hij niet meer zou werken”. In het geval van WorldCom leidde het hebben van macht over informatie en de concentratie van financiële middelen tot het ultieme articuleren van deze zelfdwang bij een aantal van de topbestuurders. Zo leende Bernie Ebbers 408 miljoen dollar van WorldCom aan zichzelf, om eigen investeringsverliezen te kunnen betalen.
Diegene die denkt dat ICT en de media de markt transparant maken en dit soort schandalen en misstanden in de toekomst kunnen voorkomen slaat de plank helaas mis. Daar waar op 1 juli 2002 in het nieuwsaanbod van teletekst het niveau van sexaanbod, ringtones en plat consumentisme nog overstegen werd door nieuws over de VS en haar monopolie op het gebied van telecom en wereldgeweld, daar zag ik dat de mensen die op dat moment actief naar informatie zochten op Internet zich voornamelijk bezig hielden met filmsterren, sport en loterijen (bron: Google Zeitgeist, een overzicht van de wekelijkse top-tien van meest gebruikte zoektermen). Gelukkig maar, ik begon bijna te geloven dat ‘we ontevreden waren’. Ontevreden over de politiek, over internationale ontwikkelingen à la WorldCom en het opkomend terrorisme, over de veiligheid, over het zorgstelsel, over de mobiliteit, over het onderwijs, over de vermeende inflatie. Elke krant, elke nieuwsuitzending lijkt die ontevredenheid te voeden en te bevestigen. Die instituties en organisaties die zich in de cameralenzen weerspiegeld zien beleven moeilijke tijden. Gelukkig is het maar schijn en houdt de gemiddelde Internetter zich met leukere zaken bezig. Wat nou ontevreden!
Mijn conclusie is dat we bewust en onbewust bijdragen aan een systeem van verdwijnende interdependenties waarin de zelfdwang van enkele Ceasaren, via een aantal krachtige mechanismen, uiterst negatieve mondiale consequenties kan hebben. Die situatie ontstaat op het moment dat wij ons handeling slechts laten beïnvloeden door de voor ons direct zichtbare interdependenties. Slechts twee ontwikkelingen kunnen dat tij keren: 1) het zichtbaar maken van die interdependenties die nu aan ons oog onttrokken worden, of 2) de ontwikkeling van een ethiek die ons handelen niet laat afhangen van slechts commerciële of andere directe motieven. Het zichtbaar maken van die onzichtbare interdependenties kan al een eerste stap zijn in de ontwikkeling van die ethiek. Een tweede stap is het handelen op basis van ‘ik wil’, niet op basis van ‘er is’. De repressieve maatregelen die president Bush voorstelde om WorldCom-achtige schandalen in de toekomst te voorkomen zijn een voorbeeld van dat laatste: hogere gevangenisstraffen, meer toezicht.
Desondanks blijf ik hoopvol gestemd, want zoals Elias tenslotte al zei is het civilisatieproces niet “alleen zomaar een komen en gaan zonder orde”.
Wiebe de Jager
Delft,
Juli 2002
Drs. ing. Wiebe de Jager is als consultant verbonden aan Ibas Consultancy te Soesterberg.
Bronnen:
Douwes, D., Sjoemelend WorldCom breekt elk record, De Volkskrant, 27 juni 2002
Elias, N., Het Civilisatieproces, Boom, 2001
Klein, N., No Logo, HarperCollins Publishers, 2001
N, (ANP, Reuters), Beurzen omlaag na schandaal bij WorldCom, De Volkskrant, 26 juni 2002
N, Topbestuurder WorldCom weg, NRC Handelsblad, 30 april 2002
Internet bronnen:
Deze column werd ingezonden door Wiebe de Jager. Heeft u ook iets wat u bezig houdt? Plaats uw eigen column ›
Uit de Volkskrant, 11 juli 2002
“Het dictaat van de optie en de aandelenkoers heeft echter ook een keerzijde, zegt Glasz, hoogleraar Corporate Governance aan de Universiteit van Amsterdam en tevens co-bestuursvoorzitter bij bank-verzekeraar Fortis. ‘Van nature zijn bestuurders vast wel integer.’ Maar onder te zware druk kunnen ze op het verkeerde pad geraken. ‘De angst voor het verlies van baan, status en inkomen kan bestuurders zo gevangen houden, dat zij bijvoorbeeld geen winst waarschuwing durven te geven.’
Beste Wiebe, je schrijft: ‘In het geval van WorldCom leidde het hebben van macht over informatie en de concentratie van financiële middelen tot het ultieme articuleren van deze zelfdwang bij een aantal van de topbestuurders. Zo leende Bernie Ebbers 408 miljoen dollar van WorldCom aan zichzelf, om eigen investeringsverliezen te kunnen betalen.’ Mijn vraag is: Wat heeft dit nog te maken met het articuleren van zelfdwang? Is dit niet het losgeslagen gedrag van iemand die zich niet afhankelijk voelt van wat of wie dan ook. Een zuiver geval dus van ‘de arrogantie van de macht’ en daarmee van een drastische vermindering van zelfdwang? Dat zien we wel eens vaker bij de ‘Caesaren’ van deze wereld. Het is dan juist het gebrek aan zelfdwang dat leidt tot ongeremde graaierigheid en het lak hebben aan normen van integriteit en fatsoen.
Beste Willem, je raakt volgens mij de essentie van de zaak met jouw zin ‘Is dit niet het losgeslagen gedrag van iemand die zich niet afhankelijk voelt wat wat of wie dan ook?’. Losgeslagen. Los-geslagen. Het woord zegt het al: ‘los’. Los van iets. Los van maatschappij, los van verantwoordelijkheid – maar hoe is dat zo gekomen? Hoe ontstaat ‘los zijn’?
Naar mijn mening, uit mijn onderzoek blijkt dat individueel handelen nimby-trekjes krijgt (‘not in my back-yard’) op het moment dat de feedback vanuit het collectief verdwijnt. Feedback uit de omgeving waarin een individu handelt. Enkele westerse mechanismen, zo betoogde ik in de column, stellen ons in staat om handelingsruimte en ervaringsruimte van elkaar te scheiden.
Voorbeeld: Ik handel, maar de feedback van die handeling bereikt mij niet meer. Ik wil geen auto’s langs mijn achtertuin, maar ik wil wel mobiel zijn – en ben daarbij voor anderen die auto in die achtertuin. Buiten mijn zicht om.
Volgens Elias leidt de permanente zelfdwang tot ‘de gegoede koopman die voor zichzelf blijft doorwerken, hoewel hij misschien ook zonder dit werk genoeg zou hebben om te leven’. Mechanismen als optieregelingen versterken vervolgens de consequenties van dit axioma – negatieve feedback dempt, positieve feedback slingert op en creëert extremen (waarbij ‘positief’ en ‘negatief’ overigens waardevrij en technisch gedefinieerd zijn). De combinatie van zelfdwang en positieve feedback leidt tot de WorldCommen.
Complex, maar het wordt nog complexer: ik stelde dat de feedback uit ‘het collectief’ verdwijnt. Stap één is het herstellen van die feedback. Vraag twee is de vraag wat nu ‘het collectief’ is. En wat de ontologie is van ‘het collectief’. De wereld is als sociaal systeem en als ecologisch systeem dermate complex, dat we het geheel niet kunnen begrijpen. Stel dat we alleen mechanistisch kunnen handelen, waarbij we op voorhand weten wat de gevolgen van onze interventies zijn, dan kunnen we niet meer handelen – het geheel is tenslotte onkenbaar. Dat vraagt om een ander niveau van handelen. Het is het einde van meten – weten. Van oorzaak – gevolg. Van overtreding – repressie.
Ik vermoed dat de ethiek de enige kandidaat is in deze. Als wij de wereld niet kunnen kennen, maar wel op intuitie zien dat ons handelen bepaalde (negatieve) gevolgen heeft – zonder precies te weten wat de omvang is van die gevolgen is, moeten wij dus op andere gronden gaan handelen. ‘Ik wil’, in plaats van ‘er is’.
Beste Wiebe,
in zijn essay rond de gelijkenissen in de ‘fin de siecle’-mentaliteit van de 19de en de 20ste eeuw oppert Kees Paling of de hele ethische kwestie niet een overheids-aangelegenheid moet worden waarbij de basis van een gezond moreel besef gelegd wordt via het onderwijs. Tegenstanders zullen allicht verwijzen naar ’1984′ en ‘A Brave New World’ en een waarschuwende vinger opsteken. Toch kan ik mij uitstekend vinden in Paling’s visie al was het maar omdat tijdens de voorbije jaren duidelijk is aangetoond dat het ‘laissez aller’ principe van de voorbije decennia toch niet heeft opgeleverd wat er algemeen van verwacht werd. Bewuste burgers (lees: deelnemers aan de maatschappij) worden niet geboren, die moet je vormen. En vorming vraagt (zeker in een beginstadium) een zekere vorm van controle, toezicht, ja zelfs dwang. Vandaar een oproep aan onze politici: maak van ethisch besef (ipv belastingsverlaging en/of migranten) een keer een echt programma-punt met bijhorende strategieën en beleidslijnen. Iedereen zal er wel bij varen en daar is onze ‘welvaartsmaatschappij’ toch op uit, niet?
In de Volkskrant van 26 juli schreef Arie Elshout: “Verder blijkt uit de opkomst van de anti-globalistenbeweging hoe groot de behoefte is aan democratische controle op de krachten van de vrije markt. Die vrije markt zelf staat niet meer ter discussie sinds 1989. Niemand wil terug naar de planeconomie. Maar het is zoals de Amerikaanse president Herbert Hoover ooit zei: ‘Het enige probleem van het kapitalisme zijn de kapitalisten. Ze zijn zo verdomd hebzuchtig.’
In zijn algemeenheid is dat te zwart gesteld, maar managers zijn ook nog lang geen missionarissen. Ze dienen per definitie een particulier belang. Wat zich volgens de critici in deze tijd van mondialisering het meeste wreekt, is de ongrijpbaarheid en anonimiteit van de mondiaal opererende multinationals en financiële handelaren. Hun besluiten kunnen diep ingrijpen in het leven van individuele burgers zonder dat nationale overheden daar veel vat op hebben.”
Slaat de McDonaldisering nu werkelijk overal toe? Voor klassiekgeschoolden is de titel van dit stukje werkelijk een gruwel. Ceasaren…!!!
Goed, hier dan even een lesje Latijn om de barbaren toch nog enige beschaving bij te brengen.
ae spreek je in het Latijn uit als ‘ai’, in vroeger dagen als ‘ee’. Het woord Caesar is dus: ‘caisar’ of ‘ceesar’ (voor engelstaligen: ciesar). Correcte spelling is dus caesar (oorspronkelijk) of cesar (door de geworteldheid in de nederlandse taal). Engelstaligen spreken caesar uit als ‘ciesar’. De auteur heeft zich laten verblinden door deze engelse uitspraak en heeft het over de Ceasaren van de huidige tijd.
Ceasar is de letterlijke fonetische weergave van de engelse uitspraak en een mooi voorbeeld van modern barbarendom.
Kennispartner
Ronald van Domburg
Jacco van Uden
Jesse Zuurmond
Arend Ardon
Marjo Korrel
Willem Mastenbroek
Katharina Schwarz