U begrijpt uw leidinggevende, collega’s of medewerkers niet? Geeft niet, zij u ook niet. Hoe dat komt? U gelooft beiden teveel in ‘rationeel handelen’. En daar komt narigheid van.

Voorbeeld. Uw leidinggevende stelt u een bonus van €500 in het vooruitzicht als u een lastige klus voor het einde van het jaar met succes heeft klaart. (Dat heet ‘bewust’ belonen en dat suggereert een rationele handeling: kwartje erin, en de machine gaat lopen).

Als u vervolgens denkt: “Goed gezien baas, dat is de motivatie die ik nodig had; ik ga meteen aan de slag”, dan sluit uw rationaliteit aan bij die van uw baas. Het is echter waarschijnlijker dat u heel iets anders denkt, bijvoorbeeld:
– “Wat een vrek, €500 voor zoveel extra werk!”
– “Ze had het ook gewoon kunnen vragen, maar goed tegen €500 zeg ik natuurlijk geen nee”
– “Hé, eindelijk krijg ik een duidelijke opdracht van haar.”
In deze gevallen verschilt uw ‘rationaliteit’ van die van uw leidinggevende.

Als dat alles was, viel het leed nog wel te overzien. Helaas gaat het probleem dieper: zowel u als uw leidinggevende begrijpen de eigen rationaliteit niet! Wat u ZEGT (rationeel), is niet wat u DENKT en waarom u denk wat u denkt BEGRIJPT u niet. (Lees de voorgaande zin gerust nog een keer door, voordat u verdergaat.)

Neem uw leidinggevende. Waarom wil zij u een worst van €500 voorhouden? Zij ZEGT hierover bijvoorbeeld het volgende: “Ik vind dit een moeilijke klus, die van groot belang is voor de afdeling, of nee, voor de organisatie.”

Wat zij zegt klinkt rationeel. Zij DENKT vermoedelijk echter iets anders, bijvoorbeeld:
– “Ik vind het een moeilijke klus, omdat mijn directeur dat heeft gezegd”
– “Belonen is belangrijk, dat heb ik gisterenavond in een managementboek gelezen”
– “Ik vind het vervelend dat het budget bewust belonen vorig jaar niet is opgegaan”
– “Ik wil aardig gevonden worden”

En dan zijn we er nog niet. De kans dat zij BEGRIJPT waarom zij de mening van haar baas volgt, een managementtheorie toepast, het vervelend vindt als het budget weer niet opgaat of aardig gevonden wil worden door u, is vrij klein. Tenminste, dat zegt Manfred Kets de Vries.

Kets de Vries is een psychoanalyticus en managementdeskundige die vele (top)managers op zijn ‘bank’ heeft gehad. Hij concludeert dat leiders nauwelijks besef hebben van hun eigen drijfveren en dat de ogenschijnlijk rationele verklaringen voor beslissingen van leiders vaak achteraf gefabriceerd zijn.

De organisatiesociologen Léon de Caluwé en Hans Vermaak deden soortgelijke constateringen. Zij beweren dat wat voor managers geldt, ook op hun medewerkers van toepassing is. Niet verwonderlijk. Managers en medewerkers zijn immers maar gewoon mensen.

U begrijpt uw leidinggevende, collega’s of medewerkers niet en zij u niet, omdat wij allemaal verwachten dat wij rationeel handelen. Een bron van misverstanden en ergernis. Het management stoort zich aan medewerkers die niet doen wat ze – volgens hen – zouden moeten doen, medewerkers vinden hun bazen idioten en het gedrag van onze collega’s wordt hoofdschuddend bezien.

“Wat we moeten dan doen?”, vraagt u? Eenvoudig. Luister goed naar de organisatiedeskundigen Karl Weick, James March en Johan Olsen. Deze drie heren hebben een aantal relativerende theorieën over rationaliteit in organisaties. Hoe onwaarschijnlijk hun conclusies ook mogen lijken, ze zijn gebaseerd op uitgebreid wetenschappelijk onderzoek.

Weick stelt dat we organisaties eigenlijk vooral moeten zien als instituten die “(…) mensen van de straat houden, een alibi vormen voor vergaderen en sociaal contact vereenvoudigen”. “Verder”, zegt hij, “hebben organisaties eigenlijk weinig te bieden.” March en Olsen stellen organisaties gelijk aan ‘anarchieën’, waarin mensen, problemen en oplossingen hun eigen weg gaan en door toeval en routines met elkaar verbonden worden en besluitvorming plaatsvindt in ‘vuilnisvaten’.

Kijk, daar komen we verder mee. Zo bezien wordt werken in een organisatie ineens een stuk aangenamer en onze leidinggevenden, collega’s en medewerkers een stuk sympathieker. Zoek niets ‘logisch’ achter het gedrag van uw leidinggevende, collega’s of medewerkers. Ze doen maar wat, op zoek naar afleiding en sociaal contact.

Zo, en nu weer aan het werk!

Deze column werd ingezonden door Raimond van der Zee. Heeft u ook iets wat u bezig houdt? Plaats uw eigen column ›

Gerelateerde items